زمينهساز رفع آن نابسامانىها باشد . اين افراد به طور طبيعى بايد مورد اعتماد مردم بوده ، انديشههاى آنان ، جزو باورها و اعتقادات جامعهء ايرانى باشد . يگانه گروه واجد اين ويژگى در آن عصر ، رهبران و زعماى شيعه بودند .
در جريان اين نهضت ، رهبران دينى مىكوشيدند با بهره گيرى از دادههاى دينى و ( صرفاً ) قالبهاى نظام سياسى مغرب زمين ، آن را بر وضعيت بومى ايران تطبيق دهند و با استفاده از انديشه و تدبير صاحبنظران ايرانى ، مشكلات سياسى - اجتماعى آن روز ايران را حل كنند ؛ امّا جريان منوّر الفكرى كه از سالها پيش در ايران ريشه دوانيده بود و درمان مشكلات را در « اخذ تمدّن اروپايى بدون تصرّف ايرانى » يا با « تصرّف محدود » مىدانست ، به چالش با اين گروه پرداخته ، توانست با همكارى جريان التقاطى تندرو و برخى فرصت طلبان سودجو ، در تغيير افق نهضت نقش داشته باشد . آنان چون رقيب را از صحنه بيرون راندند - گر چه خود نيز به عللى نتوانستند تمام ايدههاى خود را عملى كنند - عرصهء تاريخنويسى را عهدهدار شدند و مطابق سنّت تاريخى گذشتگان خود ، تا حدودى توانستند به بزرگ و كوچكنمايىها در حوزهء رهبرشناسى دست يابند . از همين رو است كه مىبينيم زعيم مذهبى مشروطه خواهان طى سالهاى 1326 - 1329 قمرى ، آخوند ملا محمّد كاظم خراسانى ، جايگاه رهبرى تاريخىاش به سيّد جمال واعظ ، ملك المتكلّمين ، سپهدار تنكابنى ، سردار اسعد بختيارى و . . . واگذار مىشود .
3 . اين نوشتار ، خلاصهوار به حيات و انديشهء سياسى اين مرجع شيعه ، تلقّى او از مشروطه و تأثير عملكردش بر وقايع مشروطه مىپردازد . نگارنده كوشيده است تا اين مقاله حاوى سه ويژگى باشد : 1 . تبيين مستند آن چه آخوند خراسانى در حيات سياسى خود در مقام تحصيل آن بود و به همان جهت از نظام مشروطه حمايت كرد ؛ 2 . ذكر مستند مراحل حيات سياسى وى به ترتيب از ولادت تا رحلت . در سه دههء اخير ( بويژه در ساليان اخير ) كتب و مقالات متعدّدى در زمينهء حيات ، فعاليتها و انديشهء
شناختنامه آخوند خراسانى ( فارسى ) — صفحة 133
مساهمون: مهدى مهريزى وهادى ربانى
ص١٣٣