1 - 2 . حكم تحريم تنباكو و تأثير آن در حوزهء علميه
آخوند خراسانى ، در سالهاى آغازين قرن چهاردهم هجرى ، شاهد خيزش مردم ايران عليه استعمار و استبداد با صدور حكم تحريميه از سوى ميرزاى شيرازى بود .
شكست ايران در جنگهاى معروف خود با روس ، توجّه دولتمردان را به عقب ماندگى نظامى و اقتصادى ايران ، پديد آورد . يكى از مسائلى كه در جهت رفع عقب ماندگى ، پيگيرى شد ، عبارت بود از عقد قرارداد با دولتهاى بيگانه ، براى تحصيل آن چه در اروپا وجود داشت و جامعهء ايران از آن محروم مانده بود . اين امر به علل گوناگون از جمله عدم برنامهريزى درست و خيانت برخى دولتمردان ، در عمل سبب افول توليدات داخلى و سلطهء اقتصادى بيگانگان ( بويژه روس و انگليس ) گرديد . سلطهء اقتصادى نيز به تدريج زمينهساز سلطهء سياسى و فرهنگى آنان شد . اين امر در دورهء ناصرى گسترش يافت و در موارد مهمّى مانند قرارداد رويتر ، با مقاومت عالمان دينى ملغى مىشد .
در اوايل قرن چهاردهم هجرى ، از سوى ميرزاى شيرازى ، تحريم مصرف برخى كالاهاى خارجى صورت عينى و آشكارا به خود گرفت ، و در نهايت ، در سال 1309 ، واقعهء تحريم تنباكو را سبب شد . پيروزى نهضت به دست مرجعيّت شيعه ، صرف نظر از اهداف مقطعى خود و نيز شكستن اسطورهء ظلّ اللهى سلطنت و روحيهء مشيّتپذيرى مردم ، انعكاس مثبتى بر حوزهء علميهء شيعه داشت . نيروى تازهاى به بزرگان دين بخشيد و پايگاه اجتماعى و سياسى آنان را برترى داد . نهضت تنباكو از نظر طلّاب حوزهء علميه ، مسألهاى عميقتر از برخورد فقيه با پادشاه بود ؛ زيرا موجب مىشد نقش حوزهء علميه و عالمان در حوادث جهان و تحوّلات آن ، بويژه در ايران ، گسترش يابد . نهضت تنباكو ، انگيزهء نيرومندى براى اين گروه بود تا جهان خارج از حوزهء علميه را كه با سرعت در حال دگرگونى بود ، بهتر بشناسند . « 1 »
هامش
( 1 ) . براى آگاهى تفصيلى از وقايع جنبش تحريم تنباكو ، علل و زمينهها ، اهداف و نتايج آن ، ر . ك : تاريخ دخانيه ؛ ميراث انديشههاى ميرزاى شيرازى در حوزهء معرفت سياسى ، كتاب سدهء تحريم تنباكو ( دفتر اوّل )