شده است - ديده مىشود . در بارهء شناخت دقيق مؤلّف ترديدهايى وجود دارد ، ولى با توجّه به تاريخ تأليف آن ، مىتوان گفت : قطعاً پيش از آخوند خراسانى بوده است . « 1 »
2 . در شرح كلمات آخوند خراسانى ، توضيح داده شد كه اثبات بعض مقدّمات ( مقدّمهء اوّل و دوم ) ، مبتنى بر اصالت وجود ، تشكيك در وجود و خيريّت وجود است . حال كه چنين است ، پس حتى با پذيرش ساير مقدّمات نيز رسيدن به نتيجه بر امورى مبنايى تكيه دارد كه اشكال در هر كدام از آنها مىتواند نتيجه را مخدوش سازد .
3 . به فرض اين كه بپذيريم بين افعال ، اختلاف وجودى از حيث شدّت و ضعف برقرار است ، آيا اين ملاك عموميت دارد ؟ و آيا تنها معيار همين است ؟ برخى از محقّقان به اين مطلب چنين پرداختهاند :
اين كه اختلاف آثار پديدهها مربوط به درجهء وجودى آنها باشد ، كلام درستى است ؛ ولى مربوط به افعالى است كه از نظر درجهء وجودى در طول يكديگر هستند . مانند فعل موجود مجرّد و فعل موجود مادى و فعل واجب و فعل ممكن ، نه افعالى كه همگى از نظر درجهء وجودى يكسانند ؛ و گاهى از يك فاعل در يك لحظه يا دو لحظهء پياپى صادر مىشوند . مانند نوازش يتيم و ايذاى آن . شكى نيست كه فعل نخست معنون به « حسن » و فعل دوم موصوف به « قبح » مىباشد . ولى هرگز اين نوع اختلاف را نمىتوان از طريق اختلاف درجهء وجودى دو فعل توجيه كرد ؛ زيرا فرض اين است كه فعل و فاعل يكى است و اختلاف درجهاى در كار نيست . « 2 »
هامش
( 1 ) . در نسخ متعدّد اين كتاب ، نامى از مؤلّف آن به ميان نيامده و تنها در پايان يك نسخه به مولا قطب الدين سبزوارى نسبت داده شده است . محقّق محترم كتاب در مقدّمه مىنويسد : « تحقيق ما در شناخت مؤلّف كتاب به نتيجهاى نرسيد » ، ولى كتابت كتاب مربوط به سال 880 ق است . ( همان ، ص 342 ) . امّا با مراجعه به متون رجالى و كتابشناختى ، چنين به نظر مىرسد كه وى ابو جعفر محمّد بن على بن الحسين قطب الدين النيسابورى ( م 573 ق ) بوده ؛ چرا كه در يك جام هم نام او با « السبزوارى » نقل شده است ؛ ولى متأسّفانه در تصانيف او ، نامى از اين رساله ديده نمىشود . ر . ك : الذريعة الى تصانيف الشيعة ، ج 4 ، ص 22 .
( 2 ) . حسن و قبح عقلى يا پايههاى اخلاق جاويدان ، ص 37 .