ارزش و ارزشگذارى بر مىشمارد كه اگر شخص - به هر طريق - به آن دست يابد ، مىتواند حسن و قبح ، ارزش واقعى و حكم الهى را نيز به قطع و يقين كشف نمايد ؛ امّا امكان و چگونگى دستيابى به آن خود بحثى ديگر است . « 1 »
معرفتشناسى حسن و قبح
حال كه سخن از واقعگرايى ارزش شد ، در پى اين مطلب ، بايد از كيفيت واقعگرايى و به تعبير دقيقتر ، واقعنما بودن آنها از حيث اطلاق و نسبيت سخن گفت . آيا عقل توان ادراك حسن و قبح را به طور مستقل - هر چند در مواردى جزيى - داراست ، يا عقل هرگز چنين توانى ندارد ؟ امّا آن چه امروزه به عنوان يكى از مهمترين مباحث معرفتشناختى حسن و قبح به شمار مىرود « نسبيت اخلاقى » است . مسلّماً اين بحث مبتنى بر اعتقاد به وجود حقيقت و امكان شناخت آن است ؛ چراكه در غير اين صورت ، نمىتوان به اين پرسش پاسخ گفت كه آيا ارزشها مطلقاند يا نسبى ؟ « 2 » بدين روى ، ابتدا به امكان معرفت حسن و قبح و سپس نسبيت و اطلاق در ديدگاه مرحوم محقّق خراسانى مىپردازيم .
با توجّه به آن چه در معناشناسى حسن و قبح گذشت ، ايشان بر اين مطلب اصرار مىورزد كه هم چنانكه ساير قوا توان ادراك متعلّقات خود و احساس لذّت و تنفّر از آنها را دارند ، قوّهء عاقله نيز توان ادراك واقع را دارد و به سبب آن ، ملائمت و يا اشمئزاز مىيابد و « مدح و ذمّ فاعل » نيز به همين دليل مستند است و از لوازم آن به شمار مىرود . از اين رو ، مىفرمايد :
حق آن است كه افعال نزد عقل يكسان نيستند . يعنى نمىتوان گفت در
هامش
( 1 ) . ايشان مىفرمايد : ما براى دستيابى به آنها ، راهى غير از بيان شارع نداريم تا به وسيلهء آنها ، از طريق آن به ملاكات برسيم : « من المعلوم أنّه لا طريق الى المصالح و المفاسد الّتى تكون مناطات للاحكام الشّرعيّة - فى غير ما استقلّ به العقل - إلّاالبيان الشّرعىّ لها ، أى الاحكام ، فإنّه بيان لمناطاتها على نحو الإنّ » . ر . ك : درر الفوائد ، ص 206 .
( 2 ) . درآمدى بر مبانى ارزشها ، ص 79 .