مجرّد بودن خويش ، آنها را ملايم با منافر مىيابد . شايد بتوان اين بيان را محكمترين استدلال بر واقعگرايى محقّق خراسانى دانست .
همين مطلب را از جهت ديگرى نيز مىتوان پيگيرى نمود كه در اصطلاح اصولى ، به نام « انفتاح و انسداد » « 1 » خوانده مىشود و مرحوم آخوند خراسانى از انفتاحيان است .
كسى كه قايل به انفتاح است اين مطلب را مىپذيرد كه وراى احكام شرعى ، واقعياتى تكوينى وجود دارند كه امكان علم به آنها نيز هست . ايشان با ردّ بسته بودن راه علم ، مقدّمات انسداد را مخدوش مىداند . ( تفصيل اين كلام به مجالى ديگر نيازمند است . ) « 2 »
از سوى ديگر ، غالب انديشمندان شيعى به دليل « مخطّئه بودن » واقعيتمندى احكام را پذيرفتهاند . « 3 » در حقيقت ، مفهوم اجتهادى كه شيعه آن را به عنوان روش اصلى دستيابى به احكام شرعى مىشناسد ، چيزى جز باور به اين اصل پايهاى نيست كه در هيچ فهمِ غيرمعصومى ، احتمال خطاى روشى و يا غير روشى در فهم ، دور از انتظار نيست . از اين رو ، شيعه قائل به تصويب در اجتهاد نيست و بر اين بينش و نگرش پا مىفشارد كه ميان فهم و واقع ، يا ميان تفكّر اجتهادى و حقيقت دينى ، ممكن است تفاوت و حتى تناقض رخ دهد و اين همان ، حقيقت « مخطّئه » بودن است .
آخوند خراسانى نيز از پذيرش آن مستثنى نيست و در جايگاههاى متعدّدى از علم
هامش
( 1 ) . « انسداد » و « انفتاح » دو اصطلاح اصولىاند . مفاد دليل « انسداد » آن است كه با توجّه به گسترهء احكام و عدمدستيابى به احكام به نحو قطع و يقين از طريق عقل ، چارهاى جز پذيرفتن « طرق ظنّى » نيست . در مقابل ، انفتاحىها معتقدند : اصول و شالودهء تمامى احكام مورد نياز مكلّف در منابع فقه ( كتاب و سنّت ) موجودند و عقل نيز طريق معرفت را دارد و اين كار فقيه است كه با تفريع فروع بر اصول و شناسايى موضوعات ، احكام آنها را از منابع استخراج نمايد .
( 2 ) . ر . ك : كفاية الأصول ، ص 356 ؛ فرائد الأصول ، ص 112 ؛ منتقى الأصول ، ج 3 ، ص 234 .
( 3 ) . اين مطلب حتى از منظر اخبارىها ، كه معتقدند اجتهاد حرام است ، نيز پذيرفته مىشود . اخبارىها تقليدرا باطل دانسته ، مردم را به دو دستهء « محدِّث » و « مستمع » تقسيم مىكنند . مستمع ( كسى كه نمىتواند مستقيماً از احاديث تكليف شرعى خود را دريابد ) بايد به محدّث ( حديثدان ) مراجعه كند و اگر در روايات پاسخى يافت ، طبق آن عمل مىكند . در غير اين صورت ، اجتناب و احتياط لازم است . امّا اين كه آن چه به آن مىرسند همان واقع است ، صحيح نيست ، بلكه اين عمل فقط براى ايشان بهرهء معذّريت دارد .