باز هم در كلام ايشان چيزى جز واضح و بديهى بودن ديده نمىشود . عبارت ايشان چنين است :
انكار اختلاف افعال از حيث سعه و ضيق وجودى ، همچون انكار ملازمهء آن با ملائمت و منافرت قوّهء عاقله ، مكابرهاى است واضح ؛ همانگونه كه انكار صحّت مدح فاعل مختارى كه فعلش با قوّهء عاقله ملائمت دارد ، يا صحّت ذمّ فاعل مختارى كه فعلش با قوّهء عاقله منافرت دارد ، مكابرهاى آشكار است . « 1 »
اما در ميان كلمات آخوند خراسانى ، بر اين مقدّمه هم استدلالى وجود دارد كه به نظر مىرسد به اين صورت قابل تقرير است :
1 . افعال ، شدّت و ضعف وجودى دارند .
2 . عقل به سبب حيث تجرّدى كه داراست ، هم اين شدّت و ضعف را حاضر مىيابد و هم اين كه هر قدر معلوم را داراى وجودى قوىتر بيابد به سبب سعهء وجودى خودش ، با آن سنخيت و تلائم بيشترى پيدا مىكند و خلاف آن را منافر مىيابد .
شدّت و ضعف وجودى ، با ملائمت و منافرت نزد قوّهء عاقله ملازم است .
با توجّه به مطلب مزبور و تأكيد بر ادراك عاقله ، مىتوان به اين نكته نيز رهنمون شد كه علمِ شخص در نيك و بد بودن فعل ، مؤثّر است . چنانكه وى در خلال بحثى ديگر به آن اشاره نموده ، مىنويسد : « علم در موضوع حسن و قبح شرط است » ؛ يعنى هر فعلى را نمىتوان حسن يا قبيح شمرد ، بلكه علم فاعل نيز در صدق آنها دخيل است . از همين نكته ، تمايز بين حسن و قبح و مصلحت و مفسده نيز در ديدگاه ايشان تبيين مىگردد ؛ چراكه مصلحت و مفسده از امورىاند كه فقط جهتِ ثبوتى و واقعى دارند و علم مكلّف در آنها نقشى ندارد ، به خلاف حسن و قبح . « 2 »
هامش
( 1 ) . الفوائد الأصولية ، ص 330 .
( 2 ) . « و ذلك لاعتبار العلم فى موضوعى الحسن و القبح . . . إنّ الاحكام الواقعية إنّما هى تابعة للمصالح و المفاسد لا الحسن و القبح الفعليين » . ر . ك : درر الفوائد ، ص 497 .