بر شمار شاگردانش افزوده شد . ميرزاى شيرازى مقام علمى ايشان را به طلبهها گوشزد مىكرد و آخوند خراسانى نيز تا هنگامى كه ميرزاى شيرازى زنده بود ، به احترام استاد بالاى منبر نمىرفت ؛ روى زمين مىنشست و درس مىگفت . ميرزاى شيرازى در سال 1312 ق دار فانى را وداع گفت و آخوند خراسانى بر مسند عالى وى نشست . « 1 » ايشان از موفّقترين استادان تاريخ حوزههاى علميه شيعه بود . ايجاز و اختصار و پرداختن به لبّ مطالب و حذف زوايد و تحقيق عميق و گسترده را از ويژگىهاى شاخص درس او برشمردهاند . « 2 » به همين سبب ، تعداد بسيارى در درس او شركت مىكردند ، تا حدّى كه شمار شاگردانش را تا سه هزار نفر نوشتهاند و صدها مجتهد در درس او تربيت يافتند كه نام برخى از آنها از اين قرار است : سيّد ابوالحسن اصفهانى ، سيّد محمّد تقى خوانسارى ، سيّد جمال الدين گلپايگانى ، شيخ محمّد جواد بلاغى ، شهيد سيّد حسن مدرّس ، سيّد صدرالدين صدر ، آقا ضياء الدين عراقى ، شيخ عبد الكريم حائرى ، سيّد عبد اللَّه بهبهانى ، سيّد عبد الهادى شيرازى ، شيخ محمّد حسين نائينى ، آقابزرگ تهرانى ، حاج آقا حسين بروجردى و سيّد محمود شاهرودى كه همگى داراى علم و فضل فراوان بودند . « 3 »
آخوند خراسانى ، كتابهاى زيادى نيز در بارهء اصول ، فقه و فلسفه به نگارش درآورده كه اهمّ آثار او عبارتاند از : درر الفوائد ، حاشية على المكاسب ، الفوائد الأصولية ، حاشية على الأسفار الأربعة ، حاشية على منظومة السبزوارى ، رسالة فى المشتق و مهمترين اثر او كفاية الأصول كه اكنون نيز از كتب بسيار مهم و منبع حوزهها به شمار مىرود . او پس از عمرى با بركت ، سرانجام در شب چهارشنبه ، 21 ذى حجّهء سال 1329 ق ، پس از اقامهء نماز صبح ، رخت از جهان بربست . « 4 »
هامش
( 1 ) . الاعلام ، ج 9 ، ص 11 .
( 2 ) . أعيان الشيعه ، ج 9 ، ص 5 .
( 3 ) . كفاية الأصول ، ص 16 - 21 ( مقدّمه ، جواد شهرستانى ) .
( 4 ) . مرگى در نور ، ص 14 ؛ دائرة المعارف بزرگ اسلامى ، ص 151 .