نظر دقيق عقلى است ، صورت ذهنى طبيعت فانى در خارج ، تلقّى شده است . محقّق عراقى نيز متعلّق واقعى شوق را طبيعتى موجود در ذهن مىدانست كه به صورت آلى لحاظ شده است . روشن است كه به جز اختلاف در تعبير ، هيچ تفاوتى ميان اين دو وجود ندارد . بنا بر اين ، اين نظريه در تبيين متعلّق واقعى شوق ، اختلافى با نظريهء محقّق عراقى ندارد . نتيجه اين كه ، همهء ايرادات وارد بر نظريه محقّق عراقى - به استثناى ايراد اوّل كه در حقيقت ايراد به تلقّى محقّق عراقى از قضيهء « الماهية من حيث هى ليست إلّاهى » بود - بر اين نظريه نيز وارد است كه از طرح دو بارهء آن پرهيز مىكنم . طبيعتى است اگر كسى اشكالى را كه تحت عنوان اشكال قابل جواب براى نظريهء محقّق عراقى مطرح شد ، بپذيرد و از جوابى كه براى آن مطرح شد قانع نشود ، آن اشكال نيز به اين نظريه وارد خواهد بود .
نظريهء چهارم
اين نظريه همان توجيهى است كه براى رهايى از اشكال ابتناء بر اصالت ماهيت ، براى نظريهء محقّق عراقى ذكر شد . در اين نظريه ، شوق به وجود ذهنى طبيعتى تعلّق مىگيرد كه « آينهوار » نمايانگر ما بإزاءهاى متعدّد طبيعت است . اين ما بإزاءها بنا بر قول به اصالت وجود ، تحقّق خارجى ندارند ، امّا انسان به سبب درك اشتباهى كه از عالم خارج دارد ، مغايرتى ميان ما بإزاءهاى مفهوم وجود و مفهوم طبيعت نمىبيند و اين ما بإزاءها را واقعى و داراى فايده و مصلحت مىداند . همين امر ، تعلّق شوق انسان به طبيعتِ ذهنى را توجيه مىكند ؛ طبيعتى كه لحاظ فنايى شده است و ايفاگر نقش آينهاى است كه نمايانگر ما بإزاءهاى فاقد هرگونه مصلحت و فايده است .
روشن است كه اين نظريه ، بر اصالت وجود مبتنى است . امّا اگر اصالت ماهيت را بپذيريم ، نيازى به اين تبعيد مسافت نيست ؛ بلكه همان نظريهء محقّق عراقى براى اثبات اين مدّعا تواناتر است .