شهادت مىدهد . و اين اشكال كه حسن و قبحى كه مورد شهادت وجدان است ، به همان معناى مورد نزاع نيست ، بلكه مراد از آن موافقت غرض و مخالفت آن ، و يا كمال و نقص است ، به وضوح باطل است . « 1 » چه عقل بالبديهه مستقل به حسن احسان است ، ولو اين كه مخالف غرض باشد ، و مستقل به قبح ظلم است ، ولو اين كه موافق غرض باشد .
و امّا كمال و نقص ، اگر مراد از آن كمال و نقص ، نسبت به فاعل باشد ، به اين معنا كه « حسن احسان » يعنى اين كه شخص محسن و نيكوكار ، داراى كمالى است و « قبح ظلم » يعنى اين كه ظالم داراى نقصى است ، در اين صورت گوييم منشأ اين كمال و نقص چيست ؟ با اين كه طبق فرض در ناحيهء خود فعل هيچ گونه تفاوتى وجود ندارد .
و اگر مراد از كمال و نقص ، كمال و نقص خود فعل باشد ، قبلًا ديديم كه جهات حسن و قبح در افعال ، بالاخره منتهى به دو صفت نقص و كمال مىگردند كه موجب ملائمت و منافرت و در نتيجه صحّت مدح فاعل و ذمّ وى مىگردند . و در فعل ، جهت ديگرى كه موجب ملائمت و منافرت باشد و منتهى به نقص و كمال نگردد ، سراغ
هامش
( 1 ) . اشاره به اشكالى است كه اكثر منكران حسن و قبح ( از اشاعره ) در مقابل قول به بداهت آن دو مطرحساختهاند . مىگويند اگرچه قبول داريم كه حسن عدل و قبح ظلم به معنايى بديهى هستند ، لكن اين مضر به انكار آنها ، به معناى متنازع فيه ، نيست . و براى اثبات اين مدّعا سه معنا براى حسن و قبح ذكر مىكنند :
1 . حسن و قبح به معناى كمال و نقص كه آشكارا از امور تكوينيه است و انكار آن ، انكار امرى عينى و خارجى است و لذا در بداهت حسن و قبح به اين معنا جاى اشكال نيست ؛ چون پارهاى كمالها و نقصها بديهىاند .
2 . حسن و قبح به معناى ملائمت با غرض و منافرت با آن . اين معنا هم از امور تكوينيه است و لذا باز محلى براى انكار بداهت حسن و قبح ، به اين معنا ، باقى نمىماند .
3 . حسن و قبح به معناى استحقاق مدح و ذم نزد عقل يا عقلا . مىگويند حسن و قبحى كه محل كلام است اين معناى سوم است و در اين معنا ، بديهى بودن آن براى بعضى از امور ، چون عدل و ظلم ، ثابت نيست . آن چه ثابت است ، حسن و قبح براى عدل و ظلم است به معناى نقص و كمال يا ملائمت غرض و منافرت آن . اين خلاصه اشكالى است كه محقّقان از اشاعره مطرح كردهاند و در كلمات محقّق لاهيجى بدان اشاره شده بود و پاسخى هم براى آن فراهم آمده بود . محقّق خراسانى بر اساس طريق خاص خود ، پاسخ ديگرى مطرح مىكند كه با مراجعه به متن ، روشن مىگردد .