ملائمت و منافرت هم آن است كه مُدرَكى كه داراى سعه وجودى است ، با قوّهء عاقله سنخيت دارد و مدركى كه داراى ضيق وجودى است ، با قوّهء عاقله كه سعهء وجودى تامّى دارد ، بعد و بينونت . قوّهء عاقله ، به لحاظ تجرّدش با هر آن چه حظّ وجودى بيشترى دارد ، ملائمت و سنخيت بيشتر ، و با آن چه از حظّ وجودى كمترى برخوردار است ، منافرت تامّى دارد . و اين ملائمت و منافرت ، به خاطر وجدان ( كمال ) در اولى و فقدان در دومى است .
كمال وجودى و ملائمت با قوّهء عاقله
حال كه اين مقدّمه را دانستى ، بدان كه اختلاف افعال به حسب سعه و ضيق وجودى ، كه منشأ آثار خير و شر و در نتيجه موجب ملائمت و منافرت قوّهء عاقله مىگردد ، امرى است غير قابل انكار . و با پذيرش اين معنا ، مجالى براى انكار حسن و قبح عقلى نيست . چه ، مراد از حسن و قبح عقلى ، جز همين ملائمت و منافرت فعل با قوّهء عاقله ، كه موجب فرح يا اشمئزاز آن مىگردد ، نيست . و همانطور كه بر هر عاقلى روشن است ، اين ملائمت و منافرت فعل با قوّهء عاقله ، بالضروره موجب صحّت مدح فاعل مختار ، بما هو فاعل ، يا ذمّ وى مىگردد . « 1 » و انكار اختلاف افعال از حيث سعه و ضيق وجودى ، همچون انكار ملازمهء آن با ملائمت و منافرت قوّهء عاقله ، مكابرهاى واضح است . همان گونه كه انكار صحّت مدح فاعل مختارى كه فعلش با قوّهء عاقله ملائمت دارد ، يا صحّت ذمّ فاعل مختارى كه فعلش با قوّهء عاقله منافرت دارد ، مكابرهاى آشكار است .
هامش
( 1 ) . محقّق اصفهانى ، هم بر اصل مبنا اشكال كردهاند و هم بر لوازم آن . هم ملائمت و منافرت افعال با قوّهءعاقله را منكرند و اين كه عقل مىتواند فرح و انبساط يا كدورت و انقباض داشته باشد ؛ و هم صحّت مدح و ذم بر افعال ملائمه و منافره را منكرند . تفصيل اين دو اشكال در تحقيقات ايشان ، كه ترجمه آن به دنبال خواهد آمد ، طرح شده است . در تعليقات بر مكتوب ايشان توجيهى براى كلمات محقّق خراسانى آوردهايم كه به آن مراجعه شود .