انكار اشاعره نسبت به حسن و قبح عقلى و منشأ آن
در اين ميان ، اشاعره منكر حسن و قبح عقلىاند ؛ چه در افعال بارى تعالى و چه در افعال عباد . امّا در افعال بارى تعالى از اين روى كه افعال صادر از خداوند همه به جا و حقّ است . او مالك جميع خلايق است ؛ به نحوى كه اگر عاصى را ثواب دهد و مطيع را عقوبت ، فعل قبيحى از او سر نزده . چه اين كار تصرّفى است از جناب حقّ - جل و علا - در ملك و مملكت خويش . « ولايسئل عمّا يفعل وهم يسئلون » .
و امّا در افعال عباد ، از آن جهت كه افعال بندگان از سر جبر است و ايشان را در افعال خويش هيچ اختيارى نيست . و واضح است كه فعل جبرى و اضطرارى ، حسن و قبح ندارد .
نقد نظر اشاعره
اين نظر اشاعره و مبناى آن [ است ] . و لكن انصاف آن است كه اين هر دو ، اعتقاد باطل است . امّا در مورد خداوند ، آن چه مانع از صدور افعالى مىگردد كه جهات كمال و خيرش مغلوب جهات نقص و شرّش باشد ، همانا علم و استغناى تامّ اوست . و امّا راجع به اختيار عباد ، در « فائده » گذشته گفتيم كه فعل اختيارى آن است كه مسبوق به مقدّمات اختيار باشد . و اگر فعلى با اين مقدّمات به نحو وجوب و ضرورت از فاعل صادر گردد ، اين وجوب و ضرورت ، مضر به اختيارى بودن آن نيست ؛ و گرنه هيچ فعلى ، ولو در مورد خداوند تعالى ، به اختيار نخواهد بود . تفصيل اين مطلب را بايد در جاى ديگرى جستجو نمود . پس تدبّر تام نما .
عقل و ادراك حسن و قبح همهء اشيا
اشكال : با اين بيان ، عقل بايد در همهء افعال ، مستقل به حسن و قبح باشد ، در حالى كه فساد اين لازمه بديهى است .
جواب : اين عدم استقلال عقلى ، در مورد عقول ناقصه است ؛ از باب اين كه بر