نظر قطعى در اين زمينه نيازمند مجالى بيشتر و بررسى نسخههاى خطى اين دو حاشيه است ؛ از جمله نسخههاى شمارهء 15313 ، 13042 ، 11721 ، 8832 كتابخانهء آستان قدس رضوى ، « 1 » و شمارهء 2552 كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران ، « 2 » و شمارهء 6129 و 6151 كتابخانه آية اللَّه مرعشى قدس سره . « 3 »
اينك به نقد تصحيح حاشيهء آخوند كه آقاى سيّد مهدى شمس الدين آن را عهدهدار بودهاند ، مىپردازم .
نقد تصحيح حاشيهء آخوند بر « رسائل »
آقاى سيّد مهدى شمس الدين ، حاشيهء معروف آخوند بر رسائل را كه بيش از پنج بار چاپ شده ، اخيراً تصحيح ( كاربرد اين كلمه از باب ضيق تعبير است ) و حاشيهء قديمهء آخوند بر قطع و ظن را هم به آن ضميمه كرده است . اين مصحّح ( باز هم از ضيق تعبير ) پيشتر دو كتاب ديگر آخوند ، يعنى حاشيهء مكاسب ( سال 1406 ق ) و فوائد الأصول ( 1407 ق ) را تصحيح كرده ( و بهتر است گفته شود تباه كرده ) ، و اين هر سه را يك ناشر منتشر كرده است . به دنبال تصحيح و نشر فوائد الأصول ، ناقد بيچارهاى مدّتى از عمر خود را هدر داد و نقدى جانانه بر آن تصحيح نگاشت و از حدود يك هفتم كل كتاب ( 170 صفحه ) ، يعنى از 22 صفحهء آن ، حدود يك صد غلط قطعى پيدا كرد . آن نقد در شمارهء 25 مجلّهء حوزه ( فروردين و اردىبهشت 1367 ) ، يعنى دو سال و نيم پيش از نشر تصحيح رسائل چاپ شد . انتظار مىرفت مصحّح محترم از آن نقد درس بگيرد و از كاسبى با كتاب دست بردارد ؛ ولى متأسّفانه نه مصحّح متنبّه شد و نه ناشر ! و هر دو ، بار ديگر ، بخش عمدهاى از كاغذ و مواد چاپ و امكانات مادى بيت المال را بر باد دادند .
گويا مصحّح پنداشتهاند كه با مرور زمان آن نقد از صفحهء اذهان فاضلان رخت
هامش
( 1 ) . ر . ك : فهرست الفبائى كتب خطى كتابخانهء مركزى آستان قدس رضوى ، ص 132 ، 193 ، 206 و 638 .
( 2 ) . ر . ك : فهرست كتابخانه مركزى دانشگاه تهران ، ج 9 ، ص 1345 و 1346 .
( 3 ) . ر . ك : فهرست كتابخانهء آية اللَّه العظمى نجفى مرعشى ، ج 16 ، ص 130 .