الكتاب فلذا عدل عنه إلى المصلحة في الأمر بالسلوك و زاد لفظ الأمر . . . إلا أنّه قبل أن يصل إلى هنا بحثه ، قضى نحبه و فاز إلى روح و ريحان ، و جنّة و رضوان » ( ص 165 ) ؛
ب . « فأجاب المصنّف الاستاد حين قراءتنا عليه الكتاب . . . » ( ص 488 ) ؛
ج . « كتب هذا عند قراءتنا الكتاب عليه ، بعد ما ضرب على ما هو بين قوله : و لكن يشكل الأمر ؛ و بين قوله : و لكن يضعّف هذا الإشكال » ( ص 525 ) ؛
د . « و زاد لفظ الأمر هناك عند قراءتنا عليه الكتاب » ( ص 561 ) ؛ و نيز بنگريد به صفحات 231 و 427 .
چنان كه گذشت ، آخوند دو بار بر رسائل حاشيه نوشته كه به حاشيهء قديمه و حاشيهء جديده معروف شدهاند . يك دوره حاشيهء آخوند بر رسائل همراه با فوائد الأصول وى از سال 1315 قمرى ( در حيات محشّى ) تاكنون بارها به سهگونه چاپ شده است . غير از چاپ سال 1315 ، اين اثر در سال 1318 و 1319 به گونهاى ديگر چاپ شده كه از اين ميان چاپ 1315 از همه مغلوطتر و چاپ 1318 از همه بهتر است . در چاپ 1319 از آن به عنوان درر الفوائد ياد شده و شيخ آقا بزرگ هم از آن با همين عنوان ياد كرده « 1 » و درر الفوائد و آن چه چاپ شده را حاشيهء جديده مىداند . او تصريح مىكند كه حاشيهء قديمه ، حاشيهاى كامل و از دقيقترين حواشى رسائل است و گرچه پاكنويس هم شده ، ولى به چاپ نرسيده است . « 2 » اينك بايد ديد آيا آخوند بر همهء رسائل دو بار حاشيه نوشته يا بر برخى از ابواب آن ؛ و آن چه بارها چاپ شده و از اين پس آن را درر الفوائد مىخوانيم ، كدام است . تاريخ فراغت از نگارش قسمتهاى مختلف درر الفوائد از اين قرار است : مبحث قطع و ظن ، ششم شوال 1302 ؛ براءت و اشتغال و تخيير ، دههء اوّل جمادى الآخرة 1295 ؛ استصحاب ، ماه رجب 1305 ؛ تعادل و تراجيح ، ذى حجّهء 1291 .
آن چه از قرائن و شواهد و تصريحات خود آخوند بر مىآيد ، اين كه :
الف . آخوند بر مبحث قطع و ظن ، دوبار حاشيه نوشته و تاريخ ختم اوّلى تقريباً پيش از ماه رمضان 1291 ق ( ص 568 ) و تاريخ ختم دومى شوّال 1302 است . و هر دو
هامش
( 1 ) . الذريعة ، ج 6 ، ص 160 و ج 8 ، ص 132 .
( 2 ) . همان جا .