حاشيه هم موجود است و حاشيهء دوم بارها و حاشيهء اوّل تنها در كتاب مورد بحث ( ص 479 - 568 ) به چاپ رسيده است و از اشارات و تصريحات آخوند هم تأليف دو حاشيه بر اين مبحث ، استفاده مىشود ؛ مثلًا مىگويد :
* « . . . فيما علّقناه جديداً على بعض مسائل القطع » ( ص 237 ) ؛
* « . . . فيما علّقناه على مباحث الظنّ قديماً و حديثاً » ( ص 368 ) .
ب . آخوند بر مبحث استصحاب هم دو بار حاشيه نوشته كه تاريخ ختم حاشيهء قديمه ، 6 محرم 1294 ، « 1 » و تاريخ ختم حاشيهء جديده ، ماه رجب 1305 است . آن چه در درر الفوائد تا كنون و نيز كتاب مورد بحث چاپ شده ، حاشيهء جديده استصحاب است .
حاشيهء قديمه استصحاب مطلقاً چاپ نشده و بنا به آن چه در فهرست نسخههاى خطى كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران آمده ، نسخهاى از آن به شمارهء 3 / 2552 در آن كتابخانه موجود است . « 2 »
آخوند خود نيز مىگويد : « . . . كما فصّلناه فيما علّقناه جديداً على الاستصحاب » ( ص 431 ) .
ج . ظاهراً حاشيهء برائت و اشتغال و تخيير و تعادل و تراجيح را بيش از يك بار ننوشته است . و آن چه چاپ شده ، همان است كه در دورهء اوّل بر رسائل نوشته و در حقيقت حاشيهء قديمه محسوب مىشود و - چنان كه گذشت - تاريخ فراغت از برائت و اشتغال و تخيير ، جمادى الآخرة 1295 ، و تعادل و تراجيح ، ذى حجّهء 1291 است . و چنان كه از آغاز بحث برائت و اشتغال و تخيير بر مىآيد ، اين فصل را پس از حاشيهء [ قديمه ] قطع و ظنّ و استصحاب ، و نيز پس از تعادل و تراجيح نوشته است ( ص 183 ، نيز ر . ك : ص 185 ، 208 ، 220 ، 237 ، 246 ، 247 ، 263 و 275 ) . البته چنان كه گذشت شيخ آقا بزرگ تصريح كرده كه حاشيهء قديمه كامل است . به هر تقدير ، اظهار
هامش
( 1 ) . فهرست كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران ، ج 9 ، ص 1345 - 1346 .
( 2 ) . همان جا .