و شوق اكيدش به عمارت كردن خانهء دل و كسب رضاى معبود ، و صدق و صفا و همّت بليغ او در اين طريق ، خرد را خاضع مىكند و زبان را به ستايش مىگشايد . امّا همين شوق و حذر و وسواس بود كه موجب شد تا وى عمرى را در تشويش و تلخكامى و عسرت بگذراند و به پيروى از آداب و بدعتهاى نارواى صوفيان ، زندگى را چنان بر خود تنگ بگيرد و چندان از لذّات و تنعمّات و مباحات دورى بگزيند ، كه اعتدال را از قول و فعل او بستاند ، و او را به اظهارآرايى غريب وحشى و خردناپسند وادارد .
از « رياضت نفس » آغاز كنيم : غزّالى در بيان « شروط الاراده و مقدّمات المجاهده » ، مىنويسد همين كه آدمى به دل باور كرد كه زندگانى دوّمى در انتظار اوست ، نعمتها و لذّتهاى دنيوى را خوار خواهد شمرد و بجدّ ، برزيگرى حيات ديگر را پيشه خواهد كرد . جنبيدن رغبت و اراده ، شرط نخست است . علاوه بر آن شروطى ديگر هست كه سالك ، پيش از سلوك طريق آخرت بايد بدانها وفا كند . و پس از طى اين مقدمات ، بايد كسى را بجويد تا به وى تكيه كند و حصنى بيابد كه در آن پناه گيرد و فرائض و آدابى هست كه بايد بدانها التزام ورزد . شروط نخستين ، همه بدين برمىگردند كه طالب سالك ، حجابهاى ميان خود و خدا را به درد ، و اين حاصل نمىشود مگر اين كه دل را از مال و جاه و تقليد و معصيت فارغ سازد : از هر چه دارد ، به قدر ضرورت بردارد ، و باقى را از خود دور كند ، و با تواضع و برگزيدن گمنامى و دورى از اسباب نامآورى و انجام اعمال مردم ناپسند ، خود را از آفات منصب و شهرت برهاند ، و به هيچ مذهب و مشربى تعصب نورزد و با تصديق و اذعان به « لاالهالااللَّه محمّد رسولاللَّه » خود را از تقليد اين و آن ، و بالاتر از آن ، از عبوديت هوا فارغ كند و كشف حقيقت آن عقيده را از مجاهده نه از مجادله بخواهد ، چرا كه هر تقليد و تعصبى ، بندى است بر پاى سلوك ، و مريد نمىبايد به هيچ مذهب خاصى گردن بنهد و تعلق بورزد و در مرتبهء آخر ، با توبه كردن و مظلمه
فيضنامه ( فارسى ) — صفحة 475
مساهمون: محسن ناجي نصرآبادى
ص٤٧٥