از آنان بگريزند . بلى عيبجويى و پرده درى و افشاى سياه كاريهاى ديگران خطا و خطرناك است امّا بر افشاى مكايد در بستن و رذيلت پيشگان را در امن مطلق نهادن و مردم را از آنان بر حذر نداشتن خطاى ديگر است . 38
فتواى دوم در ستيزه كردن با ستمكاران است كه از جنس امر به معروف و نهى از منكر است . چنان كه پيشتر آورديم ، حجم كتاب الامر بالمعروف و النهى عن المنكر ، كه كتاب نهم از ربع عادات احياء علومالدّين است ، در المحجّةالبيضاء به كمتر از يك چهارم تقليل يافته و در همين يك چهارم هم ، بسيارى از سخنان غزّالى حذف شده و توضيحات فيض به جاى آنها نشسته است ؛ به طورى كه كوچكترين كتاب المحجّةالبيضاء همين كتاب الامر بالمعروف شده است . اين كتاب از اهمّ كتب احياء علومالدّين ، و اجتماعىترين و سياسىترين آنهاست . سخن غزّالى در باب امر و نهى حاكمان ، و جواز يا عدم جواز آن و نحوهء مطلوب و مذموم آن و به خصوص جواز دست بردن به سلاح ، و يا لزوم اذن گرفتن از والى در امر به معروف ، مستقيماً و آشكارا به بحث از مطالبى مىكشد كه امروزه تحت عنوان « آزادى و مبارزهء سياسى » و امثال آن ، در فلسفهء سياست مورد بحث قرار مىگيرد . همچنين بحث مبسوط غزّالى از اركان و شروط امر به معروف ، كه شامل بحث از احتساب و محتسب و آداب و شروط آنها مىگردد ( باب دوم ) ، و نيز تفصيل غزّالى در باب اصناف منكرات و قبايح و كارهاى نامشروع كه در مساجد و بازار و كوچه و حمّام و مجالس ضيافت روى مىدهد و وظايف محتسبان و آحاد مردم در قبال آنها ( باب سوّم ) ، نوعى تعميم وظايف شهردارى و شهربانى به همگان را تداعى مىكند و پرده از چهرهء شهرها و نحوهء حيات جمعى در آن دوران بر مىدارد و تيزبينىهاى اجتماعى سالك گوشه گزيدهاى چون غزّالى را آشكار مىكند و نيز تفقّه و اجتهاد شخصى وى را در پارهاى از امور دشوار باز مىنمايد . فيض هيچ يك از اينها را در المحجّةالبيضاء نياورده است آن هم بدين عذر كه :
فيضنامه ( فارسى ) — صفحة 439
مساهمون: محسن ناجي نصرآبادى
ص٤٣٩