دو بزرگ است . ديديم كه وقتى رذيلتى چون حبّ جاه كه مادر همهء رذايل است ، سايهء سياه خود را مىگسترد تا نفس ظلوم و جهول آدمى را در كام ظلمت فرو برد ، فيض با همهء پروا و پارسايى و احتياطورزى ، تجويز مىكند كه آدمى شربتى حلال را در جام شراب بنوشد و يا جامهء ديگرى را به عمد بر خود بپوشد تا به دزدى نامبردار شود و از چشم خلق بيفتد ، امّا اين آغاز راه است . غزّالى آماده است تا گامهاى بيشترى در اين راه بردارد ، لكن فيض همه جا با وى همراهى نمىكند و نه تنها فيض كه پارهاى از فقيهان اهل سنّت نيز وى را در اين كار طعن مىزنند و نظرش را صائب نمىانگارند . فيض كاشانى گاه با اعتراض آشكار ، و گاه با حذف ناآشكار پارهاى از مطالب ، ناخشنودى خود را از « فقه فروشى » هاى غزّالى ابراز مىكند .
در كتاب رياضةالنّفس ، غزّالى تحت عنوان « بيان تفصيل الطّريق الى تهذيبالاخلاق » روش و ضابطهء كلّى تهذيب نفس و درمان رذيلتهاى اخلاق را به دست مىدهد و در قياس با طبّ جسمانى و اقتباس از آن ، مىگويد :
مرض ، خروج از اعتدال است و براى بازگرداندن اعتدال مىبايد هر مرضى را با ضدّ آن درمان نمود . مرضهاى حاصل از حرارت را به برودت و مرضهاى ناشى از برودت را به حرارت . همچنين است در طبّ روحانى ، كبر را با تواضع و بخل را با سخاوت پيشگى و طمع را با خويشتندارى بايد علاج كرد . و پير استاد بايد بنگرد كه در مريد كدام بيمارى غلبه دارد تا وى را به رياضت مناسب با آن رذيلت ، اشارت كند .
فىالمثل اگر مريد ، مالى زيادت از حاجت دارد از وى بگيرد و در خيرات صرف كند ؛ و يا اگر در وى كبر و رعونتى سراغ دارد او را به گدايى مأمور كند تا عزّت دروغين نفسش با ذلّت سؤال بشكند ؛ اگر مىبيند كه مريد به آرايش خويش و تنظيف لباس و بدن توجّه بسيار دارد او را به پاكيزه كردن آشپزخانه و آبريز و زبالهكشى وادارد ، و اگر رغبت بسيار او را به طعام ،
فيضنامه ( فارسى ) — صفحة 433
مساهمون: محسن ناجي نصرآبادى
ص٤٣٣