در نزد هر متفكر ، مجموعهاى از مبانى فكرى مقبول وى دست اندر كار مىشوند و همچنين قبول شيوهاى خاص مستلزم توجّه به چند اصل ( به موازات هم ) مىباشد .
در نتيجه ، اعتبار هر اصل حاصل توجّه به مجموعهاى از مبانى اعتقادى معرفتشناسى ارزششناسى و انسانشناسى تهذيب اخلاقى است و قبول و تأييد هر شيوه تهذيب اخلاقى ثمرهء تعامل اصول متعدد و با توجّه به مبانى خاص تهذيب رذيله يا فعل ضد اخلاقى است .
بنابراين ، تصوير ارائه شده از سوى برخى محققان 31 مبنى بر ارتباط يكسويه و خطى ميان عناصر فوق در نظام تربيتى - كه براساس آن هر اصل تنها مبتنى بر يك مبنا بوده و هر شيوه نيز فقط متكى به يك اصل است - شايسته تأمل و تجديد نظر مىباشد .
8 - و بالاخره نتيجه بسيار مهمى كه از تأمل در نحوهء ارتباط مبانى ، اصول و شيوههاى تهذيب اخلاقى و مقايسه ديدگاه غزالى با فيض حاصل مىشود آنكه ؛ « در قبول و تصديق مبانى تهذيب اخلاقى با رويكرد دينى و نيز اعتبار داشتن اصول و شيوههاى تهذيب اخلاقى ( با همان رويكرد ) مهمترين عامل مؤثر ، مبانى معرفتشناسى دينى هر متفكر است ؛ زيرا مىبينيم اختلاف گوهرى فيض با غزالى در شناخت اهل بيت ( ع ) به عنوان منابع تفكر دينى در كنار قرآن و سنت نبوى ( ص ) ( و رد و انكار حجيت اقوال و افعال ديگران ) وقتى با مواجهه با درياى غنى معارف اهل بيت ( ع ) و التزام عملى به اين معارف گسترده همراه مىگردد ؛ تقريباً در همه مبانى ، اصول و شيوههاى تهذيب اخلاقى تأثير جدى و عميق مىگذارد . تهذيب و پيرايش احياء العلوم از انديشههاى نادرست ، تندرويها و بدعتهايى ناروا ، حكايات خرافى و تكميل اين مجموعه با معارف اهل بيت ( ع ) همگى حاصل اين تأثير با بركت مىباشد ، به صورتى كه بنابر ارزيابى مرحوم علامه امينى ، « تنها فارق اصلى ميان احياء العلوم و المحجةالبيضاء همانا سير و سلوك فيض بر طريقه اهل بيت و
فيضنامه ( فارسى ) — صفحة 269
مساهمون: محسن ناجي نصرآبادى
ص٢٦٩