استناد به آثار صحابه ( علاوه بر قرآن و سنت و اجماع ) ، پيروى كامل از مرشد و شيخ طريقت ، ترك ابتدايى جاه و مال و تقليد ، اختلاف نظر شديد دارند و فيض موارد مذكور را به شدت رد مىكند و لازم مىداند در همه مراحل تهذيب اخلاقى تنها به افراد معصوم از خطا و لغزش ( يعنى ائمه هدى ( ع ) ) و يا شيعيان آنها ، با اذن و اجازه معصومين ، در اعتقاد و عمل اتكا كرد .
در مبحث مهم و كاربردى شيوههاى تهذيب اخلاقى برخى از مهمترين يافتهها عبارتند از :
6 - علاوه بر دستورالعملهايى كه به طور خاص برخورد با رذيله ، حال و يا فعل ضد اخلاقى ويژهاى را موضوع قرار داده و با تمركز بر روى آن ، نحوه تضعيف يا ريشه كنى را تبيين نمودهاند 22 ( شيوههاى خاص ) .
دستاورد مهم تأمل و جستجو در مباحث اخلاقى احياء و محجه ، كشف دستورالعملهايى بود كه به طور خاص بر آلودگى معينى متمركز نشده بلكه بتوان از آنها در برخورد با موارد زيادى بهره گرفت . اين گونه گزارههاى تجويزى كه در « پژوهش » با نام شيوههاى عام از آنها ياد شده فرآيند تهذيب اخلاقى را از صورت انتزاعى بيرون آورده و ابعاد مختلف حيات فردى و اجتماعى آدمى را در بر مىگيرد . هنر و ابتكار غزالى و فيض در كشف چنين شيوههايى از دستورات و آداب شرعى دينى كه سراسر زندگى مسلمان معتقد و متدين را فرا مىگيرد 23 بسيار مهمتر از ارائه و تأييد شيوههايى است كه كما بيش در متون اخلاقى ، فلسفى و عرفانى ارائه شده است . علاوه بر شيوههاى عام مطرح شده در « پژوهش » مىتوان با اين نگرش شيوههاى جالب توجّه و كارآمد ديگرى را نيز در خلال مباحث احياء العلوم و المحجةالبيضاء شناسايى نموده موارد ذيل از اين جمله هستند : رعايت حقوق ، مراعات آداب كسب و معيشت ، تأسى و الگوگيرى از اولياء ، مراقبه و محاسبه ، موعظه ، توكل ، زهد ، تقوى و ياد مرگ . 24
7 - با تأمل در شيوههاى خاص تهذيب اخلاقى متوجه مىشويم كه از نظر غزالى و فيض تربيت اخلاقى را نمىتوان به صورت مشخص به مرحله مبارزه با آلودگى
فيضنامه ( فارسى ) — صفحة 263
مساهمون: محسن ناجي نصرآبادى
ص٢٦٣