شيوههاى عام تهذيب اخلاقى 7 شيوه كلى 19 مطرح و در بخش « مبانى و شيوههاى خاص » 20 آلودگى اخلاقى مورد بحث واقع شدهاند 20 ( در اين بين برخى رذيله اخلاقى ، بعضى حال ضد اخلاقى و تعدادى فعل ضد اخلاقى هستند ) .
با اذعان به اين نكته كه همه يافتههاى مربوط به هدف اول « پژوهش » فى نفسه مهم هستند ، در اين مقام به برخى از اهم يافتهها و نتايج طى چند بند اشاره خواهيم داشت .
در بحث مبانى ( كلى ) تهذيب اخلاقى نكات ذيل قابل طرح هستند :
1 - در مبانى هستىشناسى ، غزالى و فيض به خدا محورى هستى و غايتمندى آنكه در باور به وجود خداوند واحد ، حكيم و مستجمع جميع صفات كمال ، توصيف او در ذات و صفات ، نبوت عامه و خاصه ، باور به زندگى اخروى و حالات پس از مرگ و رابطه عميق بين دنيا و آخرت جلوهگر مىباشد ، مشتركند . اختلاف نظر اين دو در توصيف افعال الهى ( عدل ، وجوب رعايت اصلح ، افعال اختيارى بندگان ) و نيز بحث مهم امامت و وصايت پيامبر مىباشد كه مورد اخير به اختلاف نظر در مبانى معرفتشناسى دو متفكر منجر مىگردد .
2 - درباره شناخت انسان و ويژگيهاى او و طريق كمال آدمى باور مشترك دو انديشمند به وجود نفس و اصالت آن ، اهم قواى باطنى نفس ( شهوت ، غضب و عقل ) ، دو ويژگى مختص انسان ( علم و اراده ) ، رابطه متقابل بين نفس و بدن و افعال جوارح و آثار درونى ، تأثير اعمال و نيات آدمى در تحصيل سعادت وى و حصول سعادت حقيقى انسان در آخرت از اهم مبانى مشترك انسانشناسى غزالى و فيض هستند در حالى كه ، اختلاف نظر معتنابهى در اين مبحث بين دو متفكر مشاهده نشد .
فيضنامه ( فارسى ) — صفحة 261
مساهمون: محسن ناجي نصرآبادى
ص٢٦١