3 - در مبحث مهم ارزششناسى ، نظر غزالى و فيض در تعريف خير و شر براساس ملاك تأثير در زندگى اخروى ، احتياج به شريعت براى تشخيص مصاديق خير و شر ، منشاء ايجاد رذايل و فضايل ( افراط و تفريط در استعمال قوا ) ، معيار اعتدال در تشخيص فضيلت و رذيلت ، تعريف فضايل و رذايل و انواع اصلى آنها ، تأثير نيت و قصد در ارزشگذارى به اعمال ، كاملًا هماهنگ است ولى بوده در بحث مهم حسن و قبح اعمال ، ارزشگذارى به اعمال صوفيه و صحابه ( بطور كلى ) اختلاف نظر قابل توجّه مشاهده گرديد .
4 - در مبانى معرفتشناسى غزالى و فيض در جايگاه مهم علم اخلاق و ضرورت تحصيل آن براى همه كس ، احتياج به عقل و شرع براى مبارزه با بيمارىهاى اخلاقى با اذعان به محدوديت عقل در رسيدن به كنه حقايق و لزوم استعداد از شرع ، تأويل ظواهر قرآن و سنت با استعداد از نور عقل ( عدم جمود بر ظواهر آيات و نصوص ) اتفاق نظر دارند در حالى كه ، فيض با اعتقاد جزم به حجيت قول ، فعل و تقرير معصومين ( ع ) علاوه بر سنت پيامبر ( ص ) - و در نتيجه گسترش منبع تفكر دينى به اين حيطه وسيع ( حدود 330 سال ) و انكار حجيت اقوال و افعال صحابه و بلكه طعن بسيار بر آنان - و نيز انكار جدى اقتباس و اخذ بسيارى از آراى صوفيه و نقل حكايات ايشان در مباحث تهذيب اخلاقى ، اختلاف نظر بسيار مهمى را با غزالى پايه نهاده و بر اساس همين اختلاف ، مبناى بسيارى از اصول و شيوههاى مقبول غزالى از ديدگاه فيض هيچ گونه اعتبارى ندارد .
اما در بخش اصول نيز برخى نكات مهم از اين قرار هستند :
5 - در فرآيند تهذيب اخلاقى ( در همه ابواب و نسبت به انواع آلودگيها ) قواعد عام ذيل ، معتبر و مورد قبول غزالى و فيض مىباشد : 21
- لزوم بكارگيرى تركيبى از علم و عمل .
- لزوم استفاده از عادت ( تكرار منظم عمل و لو به دشوارى ) .
- لزوم توجّه به اسباب و علل و اجتناب از برخورد صرف با معلول .
- لزوم پرهيز از افراط و تفريط و مراعات حد وسط .
- لزوم تناسب درمان با شرايط فرد .
- لزوم پيروى كامل از دستورات شرع ( در ظاهر و باطن ) .
- وجوب تقدم اصلاح ظاهر بر اصلاح باطن .
در مقابل غزالى و فيض ، در اعتبار برخى اصول كلى تهذيب اخلاقى ، مانند لزوم
فيضنامه ( فارسى ) — صفحة 262
مساهمون: محسن ناجي نصرآبادى
ص٢٦٢