عالمان دين ، از حملهها و طعنهاى خود بىنصيب نمىگذاشت تا آنجا كه او را « كثير الطعن على المجتهدين » معرفى كردند خاصه در رسالهء او موسوم به « سفينة النجاة » تا به جايى كه از آن كتاب چنين برمىآيد كه به گروهى از عالمان دين نسبت كفر و الحاد داده است و به هر حال بازار مخالفت ميان فيض و مخالفان او گرم بود و اين خود نمودارى است از آنچه بين عالمان دين در دورهء مورد مطالعهء ما مىگذشت تا سرمشق همگان باشد .
پيداست كه موافقان فيض هم كوشيدند تا تهمت الحاد را از او رفع كنند زيرا اين مرد فاضل يكى از « محمّدون اربعه » و مؤلّف يكى از « كتب الاربعة المتأخّرة » بود . از جملهء اين مدافعان سيدنعمتاللَّه جزايرى شوشترى است كه در خدمت فيض شاگردى كرده بود و او توجّه استاد را به اصول عرفان و داشتن لحن عرفانى و اشراقى در بحثهاى حكمى دليل صوفى بودنش نشمرده است . علاوه بر اين خود فيض هم دربارهء مدعيان تصوّف نظرهاى خاص داشت كه ضمن بيان احوال او در روضات الجنّات به صورت تلخيص آمده است . ميرزا محمّدباقر خوانسارى نيز لحنى مدافعهآميز از اين عالم فاضل نشان داده چنان كه با مراجعه به ترجمهء حالش در روضات آشكار مىشود . كسان ديگرى هم مانند شيخ حرّ عاملى با همهء دشوارخوارى كه در بيان مقام علمى عالمان داشت ، در امل الامل ؛ و سيدعلى خان شيرازى در سلافة العصر از فيض با احترام بسيار ياد كردهاند .
اثرهاى ملّامحسن فيض ، همچنانكه گفتهام ، متعدّد است و پيش از اين بعضى را به مناسبت ذكر كردهام . از آثار ديگرش ذكر اين كتابها در اينجا مناسب است : كتاب علم اليقين در چهار مقصد شناخت خداوند ، شناخت فرشتگان ، شناخت پيامبران و كتابهايشان ، شناخت روزِ شمار كه جُستارهايى از دانش كلام را با شيوهء عرفانى و فلسفى در بر دارد . - كتاب انوار الحكمة كه خلاصه و برگزيدهاى است از علم اليقين - كتاب المعارف كه آن نيز كوتاه شده از علم اليقين است . - كتاب عين اليقين يا « الانوار و الاسرار » دربارهء بنيادهاى علم و شناخت آسمانها و زمين و آنچه ميان آنهاست همراه با گفتارهاى حكمى و برهانهاى عقلى و مكاشفههاى ذوقى كه به توصيهء مؤلّف بايد از نااهل
فيضنامه ( فارسى ) — صفحة 120
مساهمون: محسن ناجي نصرآبادى
ص١٢٠