[ 18 ] « تاريخ ادبيات در ايران »
دكتر ذبيحاللَّه صفا در « تاريخ ادبيات در ايران » شرح حال فيض را چنين به رشتهء نگارش درآورده است :
« فيض كاشانى »
« محمّدمحسن بن شاه مرتضى بن شاه محمود كاشانى معروف به ملّامحسن فيض ( م 1091 ه ) شاگرد و داماد ديگر ملّاصدرا و از نامبرداران عهد خود در دانشهاى معقول و منقول بود . چنان كه پيش از اين هنگام مطالعه در علم حديث ديدهايم يكى از واپسين كتابهاى چهارگانهء ( الكتب الاربعة المتأخّرة ) شيعهء اماميه به نام « وافى » از همين ملامحسن فيض است و او به دنبال تأليف اين كتاب مشروح ، از راه اختصار آن كتاب « شافى » و تكملهء آن را به نام « نوادر الاخبار » فراهم آورد كه هر سه از كتابهاى بسيار معتبر دوازده اماميان در دورانهاى اخير است . خوانسارى در روضات الجنّات شرح مفصّلى در معرّفى اثرهاى معروف اين مرد پركار آورده و گفته است كه شاگرد فيض ، سيدنعمةاللَّه جزايرى شوشترى مىگفت : استاد ما فيض نزديك دويست كتاب و رساله تأليف نمود .
ولادتش به سال 1007 ه در كاشان اتّفاق افتاد . پدرش شاه مرتضى در آن شهر به سبب شهرت علمى و كتابخانهء بزرگى كه داشت محلّ عنايت و توجّه اهل دانش بود و فرزندانش همگى در دانشهاى زمان خود صاحب مقام و مرتبهيى شدند مانند : نورالدّين كاشانى اخبارى صاحب كتاب مصفاة الاشباح در اخلاق و ترجمهء فارسى كتاب حقائق ملامحسن در اسرار دين . اين نورالدّين پدر ملّامحمّدهادى شارح كتاب المفاتيح ( يعنى مفاتيح ابواب الجنان در فقه از فيض ) و صاحب بعضى اثرهاى ديگر است . - پسر فيض يعنى علم الهدى محمّد هم از عالمان معروف دينى و در حيات پدر مشهور به فضل و سرگرم تعليم بود . - دائى فيض ، نورالدين كاشانى مشهور به « ملانورا » هم در عهد شاه