تساوىطلبانه مىشد . هركس شعار عدالتطلبى و مساوات مىداد گرد او فراهم مىشدند ، و چون به قدرت مىرسيدند ، به نوبهء خود دست به غارت و چپاول مىزدند و مردم هم نااميد شده از گردشان پراكنده مىشدند و قيام و انقلاب به شكست مىانجاميد .
در همان هنگام كه مردم از شدّت فشار به شورش و دزدى و انواع فسادها و يا گاه تشكيل دستهء عياران و غيره دست مىزدند ، متوكل براى جشن ختنهسوران پسرش معتز هشتاد و شش ميليون درهم هزينه كرد ! 6
تجمّلات و گزافههاى افسانهاى آن دوره ، به شكلى ناقص در هزار و يكشب منعكس است ، و بيانش در اينجا موجب تأثّر و اندوه از گذشتههايى چنين ننگين مىشود .
اوضاع فرهنگى و مذهبى دورهء دوم عبّاسى
شايد مهمترين اقدامى كه متوكّل در آغاز خلافتش انجام داد ممنوع كردن عقيدهء خلق قرآن و جلوگيرى از مجبور كردن مردم به چنين نظرى ، و منع اعمال خشونت دربارهء فقيهان اهل سنّت و پيشاپيش همهء آنان احمد بن حنبل براى وادار كردنشان بدين نظر بود . متوكل فرمان داد كه « محنة » يا دستگاه تفتيش عقايد را كه از سال 212 ه . ق . در زمان مأمون به وجود آمده بود ، متوقف كنند ، و مردم در اين باره نينديشند و به حديث و سنّت اهتمام ورزند . با چنين فرمانى ستارهء معتزليان آزادانديش و خردگرا غروب كرد ، و ستارهء محافظهكاران و سنتگرايان برآمد و درخشيد ، و ذوق و سليقهء محافظهكارانه و سنّتگرايانه بر همهء پديدههاى فرهنگى از جمله بر شعر و موسيقى ، و حتى بر تحقيقات دينى و فقهى نيز حاكم شد ، بطورى كه مذهب فقهى داوود ظاهرى كه قياس را رد مىكرد ظهور كرد .
متوكل كينهء شديدى نسبت به اصحاب عقل ، بخصوص شيعه ، داشت . در سال 236 ه . ق . دستور داد قبر امام حسين ( ع ) و منازل و خانههاى اطراف آن در كربلا را ويران كنند و آن محل را شخم زده بكارند و آب دهند تا اثر قبر بطور كلى نابود شود ، و چنين كردند و بدين وسيله محنت و مصيبت عظيمى بر آل ابى طالب و شيعيان وارد شد . طبرى مىگويد ( ج 9 / ص 185 ) ندا در دادند كه بعد از گذشت سه روز ديگر هر كس را در