مردم نيز كه همزمان و كمى پس از او نزد مورخان مسلمان رواج يافت ، دلبستگى نشان نداد . با اينكه تاريخ وى جهانى است نسبت به همه جاى جهان ، آگاهيهاى او كامل نيست ، حتى نسبت به بخشهاى غربى عالم اسلام كمتوجهى نشان داده است : عينيتها گاه ضعيف هستند ، اخبار از هم گسستگى دارند كه البته به علت سالنگارى است ، همچنين منابع اصلى همه گاه روشن نيستند . اين كمبودها در آثار طبرى وجود دارد ، اما هيچ پژوهشگرى بىنياز از طبرى نيست و هيچ مورخى پس از طبرى ، بدور از تأثيرات او تاريخنگارى نكرده است با اينكه مدرسههاى دينى و علمى مسلمانان هيچگاه علم تاريخ را به عنوان « يكى از دروس آموزش عالى » به شمار نياوردند . 135
طبرى در تاريخ و شايد تفسير و فقه مقامى يافت به گونه غزالى در فلسفه و حكمت و عرفان . به همانسان كه غزالى مورد قبول و احترام همهء فرق قرار گرفت ، طبرى نيز در هر مذهبى كه بود به علت تمايل به جامعيت اسلامى
] - etilasrevinU [
از اقبال همه انديشهگران مسلمان برخوردار بوده است . بىهيچ ترديد در پارهاى مباحث خاص
] - etiralucitrap [
تاريخى جاى بحث و گفتگو باقى است ، اما آنچه به حقيقت نزديك است و چنين مجلس بزرگداشت را پس از گذشت يك هزار و يكصد سال از وفات او ، برپا داشته است به گمان نگارنده به عنوان يكى از هزاران دانشآموز مكتب تاريخنگارى ايران اسلامى ، همين جامعيت و عاميت است كه در هامون ويژگيها و حدّ و حصرها و صبغههاى گوناگون حاصل شده و اين فضل ربانى است كه خداوند بر آن كس كه خواهد مىدهد ، و گويى اين بيت خواجه زبان حال طبرى است كه فرمايد :
از خلاف آمد عادت بطلب كام كه من * كسب جمعيت از آن زلف پريشان كردم
يادداشتها
شرح
( 1 ) - براى آگاهى بيشتر - كريمر ( ساموئل ) ، الواح سومرى ، ترجمه داود رسايى ، تهران ، ابن سينا ، 1340 ش + شىير ( ادوارد ) الواح بابل ، ترجمه على اصغر حكمت ، تهران ، ابن سينا ، 1341 ش .
( 2 ) - براى آگاهى بيشتر - زرين كوب ( عبد الحسين ) ، تاريخ در ترازو ، تهران ، امير كبير ، 1354 .
( 3 ) - اين برداشت بر پايهء پارهاى از كتيبهها و نوشتارهاى آشورى و ايرانى و برخى اشارههاى هندى و چينى در متون تاريخى از نوع كتاب تاريخ تمدن ويل دورانت و اسناد كتاب مقدس و نگارشهاى يهوديان و تواريخ هرودت