هند نيز در نظر گرفته شود ، بىترديد تنوع بيشترى پيدا خواهد شد 98 . بسيارى از اين كتابها به صورت جديد و انتقادى در ايران و خارج از كشور به صورتهاى گوناگون به طبع رسيده است و محققان ايرانى و فرنگى درباره پارهاى از آنها نقدها و پژوهشها فراهم آوردهاند اما درباره بسيارى از آنها نظر استاد عبد الحسين زرين كوب صائب است كه مىگويد :
« تواريخ عمومى فارسى مخصوصا در بيان حوادث راجع به ادوار قبل از عهد مؤلف اغلب فقط رونويسيهايى هستند از كتابهاى متقدمان با اين تفاوت كه بيشتر در تشخيص و تميز و ترتيب حوادث و سنين كمال بيدقتى را مبذول داشتهاند و بسا كه بدون توجه به ضبط صحيح الفاظ و بدون مقابله نسخ معتبر به نقل و اخذ عبارات ديگران پرداختهاند ، بعلاوه عبارتپردازيهاى نامناسب و ايراد لغات نامأنوس و امثال و اشعار فراوان فايده آنها را غالبا كاسته است و تقيد مورخ به ايراد مناسبات لفظى گاه رنگ اغراق نامطلوبى به حقيقت تاريخى زده است كه آن را مضحك و غريب جلوه داده است » . 99
2 - نظر مورخان پس از طبرى
پس از مرگ طبرى بسيارى از مورخان ، درباره او و اثر تاريخى او گفتگو كردهاند .
تا دورهاى كه شكوفايى و پويايى تمدن اسلامى هنوز باقى بود داوريهاى مسعودى و مسكويه و ابن اثير و ابن خلدون ، از اعتبار بيشترى برخوردارى داشته است . از ميان تمامى آنان در اين نوشتار به دو تن كه يكى كمابيش داراى جنبهاى توصيفى از شرق عالم اسلام و ديگرى حاوى جنبهاى تحليلى از غرب عالم اسلام است اشاره مىشود .
الف - ابن اثير ( جنبه توصيفى - شرق اسلامى )
ابن اثير ( - 632 ق ) در احوال اتابكان موصل ، ( - الباهر فى تاريخ اتابكان موصل ) ، و صحابه رسول اللّه ( ص ) در حدود هفت هزار و پانصد تن [ - اسد الغابة ] تأليفاتى دارد .
لكن الكامل فى التاريخ وى كه اخبار تا سال 629 ق را دربردارد ، مشهورتر است .
ابن اثير بيش از چهل بار از ابو جعفر محمد بن جرير الطبرى به شيوههاى گوناگون نام برده است 100 و كوشيده است با كمك كتابهاى ديگر ، نقايص طبرى را بر طرف سازد 101 و با كمك منابع جديد بگونهاى ابتكارى و ذوقى سعى كرده ، تا غناى كتابش