4 - متقدمان راهگشا
عروة بن زبير بن العوام ( 93 ق ) از فقيهان نامدار مدينه ، ابان بن عثمان بن عفان ( 86 ق ) از تابعان و حاكمان مدينه ، و وهب بن منبّه ( 110 ق ) از ساكنان ايرانى يمن و تابعان ، نخستين سيرهنويسان عالم اسلام شناخته شدهاند . آنان از آشنايان به گذشته ( - الاخبارى ) بودند كه در فن جديد قلمفرسايى كردند اما محمد بن اسحق ايرانى ( 151 ق ) صاحب السيرة النبويه كه « زودبار و كموقت » دانسته شده 16 نامآورتر از آنان گرديده است .
محمد بن عمر الواقدى ( 207 ق / 812 م ) صاحب المغازى النبويه و فتوح الشام با اين كه پارهاى از محققان بخشى از سخنانش را « جعلى » دانستهاند 17 در مغازىنويسى و فتحنامهنگارى ، و ابن السائب الكلبى ( 206 ق ) صاحب جمهرة الانساب و بيوتات قريش و ملوك كنده در علم انساب شهرت فراوان يافتهاند . محمد بن سعد الزهرى ( 230 ق ) شاگرد و كاتب واقدى و صاحب طبقات الكبرى ، ابو الحسن على بن محمد بصرى مداينى ( 225 ق ) و چند تن ديگر در طبقات معروف شدهاند .
با اينكه دانشمندان ياد شده ، و چند تن ديگر كه در اين دانشها طبعآزمايى كردهاند ، در كارهاى خود نظم و ترتيبى داشتهاند ، اما اين رشتههاى تاريخنگارى هنوز داراى اسلوبى نبود كه بتوان به راحتى اخبار بلاد ، وقايع خاص ، شخصيتهاى مورد توجه ، و حركتهاى سياسى را بازيافت . مداينى و پس از او احمد بن يحيى البلاذرى ( 279 ق ) كه باحتمال زياد ايرانى بودند ، طبقهبندى مطالب تاريخى را آغاز كردند . احمد بن يعقوب معروف به يعقوبى اصفهانى ( 278 ق ) صاحب تاريخ اليعقوبى و البلدان ، و ابو حنيفه احمد بن داود دينورى ( 282 ق ) صاحب اخبار الطوال تاريخدانان متفكرى بودند كه پيش از طبرى ، در نگارشهاى تاريخى نظم و اسلوبى را ( اعم از « موضوعات » و « حوليات » ) پايه نهادند و طبرى به آن غناى بيشترى داد كه پس از وى نيز قرنها مورد توجه و پيروى مورخان قرار گرفت . 18