حاجب برگشت و سخن را به او گفت : خوارزمى به حاجب گفت از صاحب سؤال كن آيا اين مقدار شعر از اشعار زنان شاعر باشد يا مردان ؟ هنگاميكه حاجب اين سخن را به صاحب رساند ، صاحب گفت اين مرد بايد ابو بكر خوارزمى باشد ، او را نزد خويش خواند و شناخت و بگرمى از او استقبال كرد . 12
در اينجا ذكر اين نكته نيز بىمورد نيست كه حسن شهرت و معروفيت خواهرزادهء طبرى ابو بكر خوارزمى باعث شده است كه مورخان و نويسندگان كتب رجال و تراجم ، از ذكر احوال و آثار خوارزمى مؤلف كتاب ارزشمند مفاتيح العلوم غافل بمانند ، و هيچ دليل ديگرى براى اين بىلطفى در حق نويسندهاى دانشمند و كتابى پرارزش مانند مفاتيح العلوم جز تشابه اسمى و تداخل اخبار آن دو با يكديگر نمىتوان يافت و با آنكه اغلب محققان قديم و جديد از كتاب مفاتيح العلوم از جهات گوناگون سود جستهاند ، با اين حال نه فقط در كتب قديم بلكه در كتابهاى تاريخ ادبيات محققان معاصر نيز اين مرد بزرگ را به فراموشى سپردهاند و فعلا اطلاع ما از وى منحصر است به همان دو سه جملهاى كه در مقدّمهء كتاب ذيقيمت خود آورده است و از آن مىتوان دانست كه كتاب خود را در حدود 370 هجرى نوشته و به ابو الحسن عبيد اللّه بن احمد بن حسين عتبى وزير دانشمند نوح بن منصور سامانى تقديم كرده است و عتبى از 365 تا 372 كه سال قتل اوست در مقام وزارت بوده است . 13
برايناساس ، ابو بكر محمد بن عباس خوارزمى خواهرزادهء طبرى كه سال وفات او را 383 ه نوشتهاند و ابو عبد اللّه محمد بن احمد خوارزمى نويسندهء مفاتيح العلوم علاوه بر اشتراك در نام محمد و نسبت خوارزمى معاصر با هم نيز بودهاند و به ظن قوى اين امر باعث غفلت محققان شده است و لازم است كه دربارهء اين دانشمند بزرگ تحقيق بيشترى صورت گيرد .
براى ايجاد ترديد در ماهيت حقيقى مذهب طبرى صاحب روضات الجنّات علاوه بر شعر خوارزمى و نسبت رفض از جانب حنابله موارد ديگرى را نيز گوشزد مىكند كه از آن جمله يكى تأليف كتابى است در « غدير خم » ، و طرق روايت آن ، كه شيخ طوسى هم از آن نام برده است . دوم اينكه او هيچيك از مذاهب معمول را نپذيرفته و به اجتهاد و مذهب خاص خود عمل مىكرده است . سوم اينكه اهل آمل و طبرستان سابقهء ديرين در تشيع دارند بويژه در عصر ديالمهء آل بويه كه بر مذهب شيعه بودهاند و آن را در سراسر قلمرو
يادنامه طبرى ( فارسى ) — صفحة 393
مساهمون: جمعى از نويسندگان
ص٣٩٣