آمده ، برمىآيد كه اين كتاب نيز براساس روش حوليات نگارش يافته باشد . روزنتال ، بر اين عقيده است كه تاريخ حمزهء اصفهانى و تاريخ الياس نصيبى ، هر دو متضمن برگرفتههايى از تاريخ محمد بن موسى خوارزمى است كه در نيمهء اول قرن چهارم هجرى مىزيسته است . اين امر خود مبين اين است كه كتاب خوارزمى برحسب سنين تأليف يافته است 14 .
از آنچه به دست مىآيد ، ثابت مىشود كه طبرى نخستين كسى نيست كه در اين زمينه تاريخ نوشته باشد ، بلكه هيثم بن عدىّ ( متوفاى 206 ق ) كتابى در تاريخ براساس روش حوليات به نام ، كتاب التاريخ على السّنين نوشته است . اين امر خود مىرساند كه نگارش تاريخ براساس حوليات در نيمهء دوم قرن دوم هجرى ، در عراق معروف بوده است .
نيز در الفهرست ابن نديم آمده است كه جعفر بن محمد بن الأزهر ( متوفاى 276 ق ) كتابى در تاريخ نوشته كه براساس سنوات مرتب بوده است 15 .
پيشتر اشاره كرديم كه روش نگارش كتب تاريخ عمومى در اسلام ، بر دو دسته تقسيم مىشود : 1 . براساس موضوعات ؛ 2 . براساس حوليات . حوليات ، تواريخى هستند كه حوادث را براساس تسلسل سنوات پى مىگيرند . نخستين كس كه بر اين شيوه نگاشت ، هيثم بن عدى و پس از او طبرى ، مسكويه ، ابن اثير ، ابن طقطقى ، ابن عبرى و ابو الفداء ، بر اين شيوه تاريخ نوشتند 16 .
طبرى در تنظيم تاريخش ، تسلسل حوادث را رعايت كرده و آن را برحسب وقوع ، سال بعد از سال ، از آغاز هجرت نبوى تا 302 هجرى تأليف كرده است . او در هر سال ، حوادثى را كه ارزش نقل داشته آورده است ؛ ولى اگر حادثه طولانى بوده است ، آن را برحسب سنواتى كه واقعه در آن رخ داده ذكر كرده است ، سپس در مكان مناسب به تفصيل از آن ياد كرده است .
او در گردآورى و تأليف روايات تاريخى ، ابتدا و پس از تدوين ، آن را به منبع اصلى اسناد مىدهد . اين منبع اصلى ، گاهى شيخ موثق اوست ، گاه عادلى است كه در واقعه شركت داشته يا عالم بدان است ؛ گاه كتابى است كه آن را با سند متّصل ، قرائت و استماع كرده و اجازهء روايت دارد ، گاه گروهى از اهل باديهاند ، و گاه كسانى هستند كه از شهرها و سرزمينهاى ديگر آمده و مورد اعتماد اويند 17 .
يادنامه طبرى ( فارسى ) — صفحة 346
مساهمون: جمعى از نويسندگان
ص٣٤٦