1 . پيش از اسلام ، كه از مباحثى نظير ابتداى خلقت ، هبوط آدم ، و داستان هابيل و قابيل در آن سخن به ميان مىآيد .
پس از آن از پيامبران - درود خدا بر آنان باد - همانند ، نوح ( ع ) ، ابراهيم ( ع ) ، لوط ( ع ) ، اسماعيل ( ع ) ، ايّوب ( ع ) ، شعيب ( ع ) ، يعقوب ( ع ) ، يوسف ( ع ) ، موسى ( ع ) ، الياس ( ع ) ، داود ( ع ) ، سليمان ( ع ) ، هود ( ع ) ، صالح ( ع ) ، يونس ( ع ) ، عيسى ( ع ) ، و محمّد ( ص ) سخن گفته است . آنگاه به نگارش تاريخ امتها پرداخته و به ذكر تاريخ ايران ، از آغاز يعنى ايام منوچهر تا خسرو پرويز روى آورده است . سپس واقعهء ذىقار و يزدگرد بن شهريار را نقل مىكند . از بنى اسرائيل ياد كرده و از شاهان روم ، از آغاز مسيحيّت سخن رانده است .
پس از آن به ذكر اخبار عاد ، ثمود ، طسم ، جديس و جرهم و شاهان يمن و پارهاى از مشاهير عرب زباء پرداخته است . در آخر از نياكان پيامبر گرامى - درود خدا بر او و بر خاندانش باد - به عنوان درآمدى بر عصر نبوّت سخن رانده است . ولى در اين بخش ترتيب سال را رعايت نكرده بلكه محور كار او براساس جايگاه تاريخى حوادث است .
2 . اسلام ، در اين بخش به مباحث تاريخ اسلام از عصر پيامبر گرامى تا 302 هجرى پرداخته است با تكيه بر « حوليات » . در مورد حوليات و اينكه آيا طبرى در تاريخنگارى اسلامى ، در اين كار پيشگام است يا نه نظرياتى ارائه شده است . قبل از پرداختن به ذكر آن نظريات ، بد نيست كه بدانيم طبرى چه در اين كار پيشگام باشد و چه نباشد ، كار او به عنوان يك اثر نمونه و جامع و مدوّن ، سرمشق كار كسانى واقع شد كه بعدها بر اين شيوه گام نهادند و آن را به عنوان يك روش ، در تاريخنگارى برگزيدند .
روزنتال ، با استناد به حجم فراوان كار طبرى ، و نيز اخبارى كه دربارهء استعمال تاريخنگارى حوليات از مورخين نخستين به ما رسيده است ، ابتكار او را در اين كار نفى مىكند . بايد دانست از كسانى كه در اين روش دست به تأليف زدهاند ، بايد از :
1 . ابو عيسى بن المنّجم ( متوفاى در 279 ق ) نام برد كه پيش از طبرى كتابى به نام ، تاريخ سني العالم نگاشته است . اين كتاب همانگونه كه از عنوانش برمىآيد ، بايد براساس ساليانى كه حوادث در آنها رخ داده است ، تأليف شده باشد .
2 . محمد بن يزداد كه بنابر نقل ابن نديم ، كتابى در اين شيوه تأليف كرده است .
اين كتاب بعدا توسط فرزندش عبد اللّه تا 300 هجرى تكميل شده است . از آنچه به دست
يادنامه طبرى ( فارسى ) — صفحة 345
مساهمون: جمعى از نويسندگان
ص٣٤٥