است كه مشتق نيست بل اعجمى لا ينصرف و سبب منع صرف او عجميّت است و علميّت » . جاى ديگر ذيل آيهء 208 سورهء بقره ( 2 ) به اختلاف قرّاء بر سر ضبط « سلم » اشاره مىكند كه « ابن كثير و نافع و كسائى « سلم » خواندند به فتح « سين » و باقى به كسر « سين » و هما لغتان ، و اين دو لغت صحيحاند . اهل لغت در معنىاش خلاف كردند اخفش گفت « سلم » به كسر « سين » صلح باشد و به فتح « سين » استسلام باشد و انقياد . ابن جرير گفت به فتح « سين » صلح باشد و ابو مسلم بر هر دو حمل كرد بر صلح و بر اسلام » ( همان كتاب 2 / 155 ) . جاى ديگر دربارهء كلمهء « حجّ » نظر طبرى را بدين شرح نقل مىكند « محمّد جرير گفت حجّ كثرت اختلاف با جاى بود » و ضمن تأييد نظر وى بعد از نقل بيتى مىگويد « چون مردم را بسيار با خانهء كعبه بايد شد يك بار براى طواف زيارت و يكبار براى طواف عمره و يكبار براى طواف النّساء و يكبار براى الوداع ، آن را حجّ خوانند » ( چاپ شعرانى 1 / 393 ) و از اين قبيل است در مورد كلمهء « موتوا » و معنى آن در آيهء 119 سورهء آل عمران ( 3 ) كه نظر محمّد جرير را كه « تو بر ايشان نفرين كن به مرگ » است نمىپذيرد و با استناد به عرف و كلام عرب نظر خود را كه « بميريد » است ترجيح مىدهد ( رك : چاپ شعرانى 3 / 164 ) .
چنان كه ملاحظه مىشود گاهى ترجمهء سخن طبرى را به فارسى مىآورد ولى بيشتر اوقات به اقتضاى مطلب عين نظر او را بويژه اگر كوتاه باشد نقل مىكند . در توضيح
« لَوْ يُضِلُّونَكُمْ »
از آيهء 69 سورهء آل عمران ( 3 ) آورده است : « محمد جرير گفت يهلكونكم ، مراد به اضلال اهلاك است » و يا در مورد كلمهء « شغف » در آيهء 30 سورهء يوسف ، « محمّد بن جرير گفت : غمّها ، دلتنگ بكرد او را » ( رك : روض الجنان و روح الجنان ، بنياد پژوهشهاى اسلامى ، مشهد 1367 ج 11 ص 61 ) .
ب : مسائل نحوى
ملاحظات نحوى در هر دو تفسير قابل توجّه است و استنادهاى ابو الفتوح به طبرى توأم با احتياط و اجتهاد علمى . به هنگام بحث از مرجع ضمير مكرّر « - ه » در عبارت
« بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ »
( سورهء نساء آيهء 159 ) ، مىگويد : « حسن و قتاده و ربيع بن انس و ابو مالك و ابن زيد گفتند : هر دو راجع است با عيسى . . . جز كه بر اين قول آيه مخصوص باشد . و عطيّه از عبد اللّه عبّاس ؛ و محمّد بن جرير در تفسير اختيار اين قول كرد » ( شعرانى 4 / 64 ) .