گرفته باشد ، نه به طريق سماع مستقيم . ديدگاه كلّى طبرى دربارهء اسانيد اخبار و روايات مبتنى بر نقد و جرح آنها نيست ، زيرا وى ظاهرا اقدام بدين عمل را جزو وظايف مربوط به حوزهء تفسير نمىداند و چه بسا به همين سبب با اغماض از كنار آن مىگذرد . البتّه ، گاهى به ندرت در قبال اسانيد ، موضع ناقدى آگاه را اتّخاد مىكند و به جرح و تعديل بعض افراد سلسلهء روات اهتمام مىورزد و نيز نظر خود را صريحا دربارهء اخبار غير موثّق بيان مىدارد . 96 همچنين وى تفسير به رأى را هرگز جايز نمىشمرد و بر ضرورت رجوع به روايات صحيح منقول از صحابه و تابعين تأكيد فراوان دارد 97 و اجماع صحابه و تابعين را در تصويب يا تخطئهء قولى كاملا مىپذيرد . 98 بنابراين ، بعيد به نظر نمىرسد كه همين اعتماد و اطمينان بيش از اندازه به اقوال صحابه و تابعين سبب بروز اشكالاتى در حيطهء روائى تفسير شده باشد . به هر تقدير ، جامعيّت و گستردگى تفسير طبرى در بعد روائى از احاطهء كمنظير طبرى به علم حديث ، بويژه در حيطهء تفسير ، حكايت دارد ، چنان كه گفتهاند وى از ابن حميد بيش از صد هزار حديث نوشته و از ابو كريب بيش از صد هزار حديث شنيده است . 99 اين دو تن از مشايخ بزرگ طبرى در تفسير و حديث بودهاند و نيز از شواهد و قراين موجود در تفسير مىتوان دريافت كه جمع كثيرى از محدّثان و مفسّران بر وى سمت استادى داشتهاند كه نام تعدادى از معاريفشان بدين شرح است :
1 - ابو جريج 2 - ابو الاشعث 3 - احمد بن حمّاد دولابى 4 - احمد بن منيع البغوى 5 - اسحاق بن ابى اسرائيل 6 - اسماعيل بن موسى الفزارى 7 - بشر بن معاذ العقدى 8 - حسن بن قزعه 9 - زبير بن به كار 10 - سليمان بن عبد الجبّار 11 - عباد بن يعقوب 12 - عباس بن وليد بن يزيد 13 - عبد الاعلى بن و اصل 14 - عبد اللّه بن سعيد الاشج ، ابو سعيد 15 - عبيد اللّه بن اسماعيل الهبارى 16 - عمران بن موسى القزّاز 17 - عمرو بن على الفلاس 18 - معلّى بن ابراهيم ابلّى 19 - محمّد بن ابى العلاء الهمذانى ، ابو كريب 20 - محمّد بن بشّار بندار 21 - محمد بن حميد الرازى 22 - محمد بن عبد الاعلى صنعانى 23 - محمّد بن عبد الملك بن ابى الشوارب الاموى 24 - محمد بن مثنّى الزمن ، ابو موسى 25 - محمد بن موسى الحرشى 26 - وليد بن شجاع السكونى ، ابو همام 27 - هنّاد بن سرىّ تميمى 28 - يعقوب بن ابراهيم دورقى 29 - يونس بن عبد الاعلى . 100
يادنامه طبرى ( فارسى ) — صفحة 283
مساهمون: جمعى از نويسندگان
ص٢٨٣