علمى ، از كثرت مصنّفات در علوم گوناگون نيز برخوردار بود ، آنسان كه موجب شگفتى اهل فصل گرديده است و در اين باره نوشتهاند كه ابن جرير در طىّ مدّت چهل سال هر روز چهل ورق مىنوشت 59 و به گفتهء فرغانى ، جمعى از شاگردان طبرى مدّت حيات استاد را از اوان بلوغ تا زمان وفات - كه هشتاد و شش ساله بود - محاسبه كردند ، آنگاه شمارهء اوراق مصنّفاتش را بر روزهاى حياتش تقسيم نمودند و در نتيجه ، به هر روزى چهارده ورق رسيد ؛ و اين توفيق ، چيزى است كه جز با عنايت آفريدگار بر هيچ آفريدهاى فراهم نمىآيد . 60
طبرى با جدّيّت بسيار و همّت بلند و نبوغ علمى سرشار و اخلاق نيك ، آنچنان در رشد و ارتقاء منش علمى و عملى خويش كوشيد و وجود خود را به زيور فضايل علمى و كمالات معنوى آراست كه به جامعيّتى چشمگير و بىنظير در مقام علم و عمل دست يافت و با تأليف آثارى ارجمند در زمرهء اساطين بزرگ علم و فرهنگ اسلام درآمد . وى با چنين جامعيّت علمى ، خصوصا در علوم قرآنى دست به تصنيف تفسير زد و به عنوان مفسّرى توانمند و برجسته ، مجموع علوم قرآنى را كه يك مفسّر جامع الاطراف بايد بداند ، استادانه در تفسير به كار گرفت . دانشمندان اسلامى احاطهء كامل و تسلّط كافى بر اين علوم را شرط اصلى در جواز تفسير قرآن قلمداد كرده و آنها را عبارت از لغت ، نحو ، تصريف ، اشتقاق ، معانى ، بيان ، بديع ، علم قرائت ، اصول دين ، اصول فقه ، اسباب نزول و قصص ، ناسخ و منسوخ ، فقه ، احاديثى كه مجمل و مبهم را بيان مىكند ، و علم موهبت دانستهاند 61 ؛ چنان كه ضمن حديثى از امام صادق ( ع ) در اين معنى آمده است :
« و اعلموا رحكمم اللّه انّه . من لم يعرف من كتاب اللّه - عزّ و جلّ - الناسخ من المنسوخ و الخاصّ من العام و المحكم من المتشابه و الرخص من العزائم و المكّى و المدنى و اسباب التنزيل ، و المبهم من القرآن فى الفاظه المنقطعة و المؤلّفة ، و ما فيه من علم القضاء و القدر و التقديم و التأخير و المبيّن و العميق و الظّاهر و الباطن و الابتداء و الانتهاء ، و السؤال و الجواب و القطع و الوصل و المستثنى منه و الجارى فيه ، و الصّفة لما قبل ممّا يدلّ على ما بعد . . . فليس بعالم فى القرآن و لا هو من اهله » 62 .
بعضى از دانشمندان ، گذشته از علوم فوق الذكر ، رعايت امورى ديگر را بر مفسّران لازم دانستهاند كه به نوعى تحت شمول برخى از آن علوم قرار مىگيرند . 63
يادنامه طبرى ( فارسى ) — صفحة 276
مساهمون: جمعى از نويسندگان
ص٢٧٦