3 - آنچه كه هر دانشمند متبحّر در زبان عربى تفسيرش را مىداند . اين وجه مستلزم آشنايى كافى با ادبيّات عرب از جمله قواعد مربوط به اعراب و لغت است . 47
ظاهرا چنين به نظر مىرسد كه آيهء شريفهء
« هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ وَ ما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَ ما يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ »
48 مبناى تقسيمبندى طبرى ، خصوصا در وجه اوّل و دوّم بوده باشد ، هر چند كه وى در تأييد نظر خود به نقل روايتى از ابن عبّاس و رسول اكرم ( ص ) پرداخته و چنين بيان داشته است :
قال ابن عباس : « التفسير على اربعة اوجه : وجه تعرفه العرب من كلامها ، و تفسير لا يعذر أحد بجهالته ، و تفسير يعلمه العلماء ، و تفسير لا يعلمه الّا اللّه » .
عن عبد اللّه بن عبّاس ، أنّ رسول اللّه ( ص ) قال : « أنزل القرآن على أربعة أحرف :
حلال ، و حرام لا يعذر أحد بالجهالة به ، و تفسير يفسّره العرب ، و تفسير تفسّره العلماء ، و متشابه لا يعلمه الّا اللّه ، و من ادّعى علمه سوى اللّه ، فهو كاذب » 49 .
با اينكه طبرى روايت اخير را به عنوان تأييديّهاى بر نظر خويش آورده ، ولى آن را ضعيف الاسناد و محلّ نظر و قابل تأمل دانسته است .
طبرى در كتاب تفسير خود ، رواياتى از مشهورترين مفسّران صحابه و تابعين به طرق مختلف و بدينگونه نقل و ضبط كرده است : از ابن عبّاس پنج طريق ، از سعيد بن جبير دو طريق ، از مجاهد بن جبير سه طريق يا بيشتر در برخى موارد ، از قتادة بن دعامه سه طريق ، از حسن بصرى سه طريق ، از عكرمه سه طريق ، از ضحّاك بن مزاحم دو طريق ، و از عبد اللّه ابن مسعود يك طريق . همچنين از تفسير عبد الرحمن بن زيد بن اسلم و تفسير ابن جريج و تفسير مقاتل بن حيّان و از تفاسيرى ديگر نام برده و از كتاب محمّد بن سائب كلبى و مقاتل بن سليمان و محمد بن عمر واقدى كه از نظر وى غير قابل اعتماده بودهاند ، جز در مقولات مربوط به تاريخ و سيرتها و اخبار عرب روايتى نقل نكرده است 50 ؛ چنان كه در مقدّمهء تفسير ، از ابن عبّاس و مجاهد و سعيد بن جبير به عنوان مفسّران موثوق ياد كرده و ضحّاك و ابو صالح باذان و كلبى و سدّى را غير موثّق دانسته است . 51
همانطور كه پيداست ، طبرى تفسير خود را « جامع البيان عن تأويل آى القرآن » نام