رفت و با استفاده از محضر درس اساتيد آن بلاد بر معلومات خويش افزود و بار ديگر آهنگ سفر مصر كرد . پس از مراجعت به مصر فضل و تبحّر او در علوم قرآنى و فقه و حديث و لغت و نحو و شعر آشكار شد و در طول اقامت خود در آن ديار همچنان سرگرم مطالعه و مباحثه و تحقيق و تتبّع بود تا پس از چندى به بغداد و از آنجا به طبرستان آمد .
اين نخستين سفر طبرى به موطن اصلى خود ، طبرستان بود و همو يك بار ديگر به طبرستان سفر كرد كه مدّتى كوتاه در آن سامان ماند و آنگاه براى آخرين بار عازم بغداد شد و تا پايان عمر در آنجا رحل اقامت افكند 55 . طبرى در اين سفرها از دانشمندان بنام هر ديار بهرهء علمى فراوان گرفت و با بسيارى از علما به مذاكره و مباحثه پرداخت و پس از عمرى تحقيق و تتبّع آثار علمى وزين و گرانقدرى را تصنيف كرد . وى گذشته از علوم قرآنى و معارف اسلامى و ادبيّات عربى در منطق و حساب و جبر و مقابله و طب نيز مهارت كافى داشت 56 . دربارهء ميزان توان علمى و تخصّص طبرى در يكايك علومى كه فرا گرفته بود ، چنين گفتهاند :
« طبرى در علم قرائت آنچنان تبحّر داشت كه گويى جز شناخت قرآن با هيچ علمى آشنايى ندارد و چونان محدّثى بود كه پندارى جز حديث چيزى ديگر نمىشناسد و همچون فقيهى بود كه انگار غير از فقه هيچ نمىداند و با وجود تضلّع در نحو چنان مىنمود كه از ديگر علوم مطّلع نيست و رياضىدانى را مىمانست كه جز در علم حساب تبحّرى ندارد » 57 .
هر چند كه طبرى از وسعت معلومات در علوم و فنون مختلف برخوردار بوده است ، امّا از اين سخن مىتوان به عمق تخصّص وى در هر يك از مقولات علمى پى برد ؛ چنان كه ابن خلّكان گويد :
« طبرى در فنون علمى بسيارى از جمله تفسير و حديث و فقه و تاريخ و جز اينها استادى برجسته و پيشرو بود و مصنّفات گرانقدرى در علوم عديده از خود برجاى نهاد كه بر وسعت علم و كثرت فضل او دلالت دارد . وى مجتهدى بنام و برجسته بود كه هرگز به تقليد از كسى نپرداخت . ابو الفرج معافى بن زكريّاء نهروانى ، معروف به ابن طرار از پيروان مذهب او بوده است » 58 .
طبرى علاوه بر وسعت معلومات و عمق در تخصّص و دقّت نظر كافى در مسائل
يادنامه طبرى ( فارسى ) — صفحة 275
مساهمون: جمعى از نويسندگان
ص٢٧٥