اثبات اينكه بسم اللّه الرحمن الرحيم يكى از آيات سورهء فاتحه است ، نوشتن آن در اول قرآن است كه از روز نخست تاكنون در دسترس مسلمانان بوده است و امت اسلام آن را پذيرفته و معمول داشتهاند ، و به قول علامهء عضدى : « خط حجت علمى است . » 51
راجع به اينكه آيا بسم اللّه جزء همهء سورههاست ، يا فقط جزء سورهء حمد است ، سيد رشيد رضا در آغاز تفسير سورهء حمد مىنويسد : « كليهء مسلمانان اتفاقنظر دارند كه بسم اللّه جزء قرآن است ، و جزء سورهء نمل است .
علماى سلف از اهل مكه چه فقها و چه قرّاء آنها از جمله ابن كثير ، و اهل كوفه و از جملهء ايشان عاصم و كسائى از قرّاء ، و برخى از صحابه و تابعين از اهل مدينه ، و شافعى در رأى جديدش و پيروان او ، و ( سفيان ) ثورى و احمد ( حنبل ) در يكى از دو قولش ، و اماميه عقيده دارند كه بسم اللّه يكى از آيات هر سوره است .
و از علماى صحابهء على ( عليه السّلام ) و ابن عباس و عبد اللّه بن عمر و ابو هريره ، و از علماى تابعين سعيد بن جبير و عطا و زهرى و عبد اللّه بن مبارك هم روايت شده است .
دليل متقن آنها هم اينست كه صحابه و بعد از آنها اجماع دارند كه از روز نخست در آغاز هر سورهء مصحف ، جزء سورهء برائت بسم اللّه بوده است ، و از طرفى هم امر شده كه قرآن را از هر چيزى كه از آن نيست ، پيراسته گردانند .
شيخ محمد عبده معتقد بود كه سورهء فاتحه بهطور مطلق ، نخستين آيات منزله بوده است ، حتما اقرأ را هم استثنا نكرده است . زيرا فاتحه مشتمل بر اجمالى از همهء آنچه در قرآن است . 52
رشيد رضا در پايان اين تحقيقات مىگويد : « نزول آيات اوايل سورهء اقرأ منافات با اين نظريه ندارد . زيرا آنها مقدمهء اجمالى وحى بوده است . » 53
آلوسى در آغاز تفسير سورهء حمد ضمن بحث پيرامون بسم اللّه مىنويسد : « راجع به اينكه بسم اللّه جزء يك سورهء قرآنى است يا نيست ، جمعى از دانشمندان كتابهايى در اين خصوص تصنيف كردهاند ، و دربارهء اينكه در غير سورهء نمل ، آيا بسم اللّه جزء قرآن است ، پنج قول است :
1 . اينكه اصولا يك آيه از هر سوره است .
2 . غير از سورهء برائت آيهاى از هر سوره است .
يادنامه طبرى ( فارسى ) — صفحة 201
مساهمون: جمعى از نويسندگان
ص٢٠١