بيهقى ( م . 458 ق ) مىگويد : « محتمل است كه سورهء كامل فاتحه ، بعد از نزول اوايل اقرأ باشد » . 48
در خلال بحثهاى گذشته هم راجع به اين موضوع اشاراتى بود ، و ما در اينجا به همين اندازه اكتفا مىكنيم .
آيا بسم اللّه جزء قرآن است يا پيغمبر افزوده است ؟
شيخ صدوق ( م . 381 ق ) از امام حسن عسكرى عليه السّلام روايت مىكند كه آن حضرت از پدرش تا امير المؤمنين عليه السلام روايت نموده كه به آن حضرت عرض شد : آيا بسم اللّه الرحمن الرحيم از آيات فاتحة الكتاب است ؟ على ( ع ) فرمود : آرى ، پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله آن را ( در نمازها ) مىخواند ، و مىفرمود : فاتحة الكتاب « سبع المثانى » است . » 49
نيز شيخ صدوق به سند خود از امام رضا ( ع ) روايت مىكند كه آن حضرت با سلسلهء سند از پدرانش تا امير المؤمنين عليهم السلام روايت نموده كه فرمود : بسم اللّه الرحمن الرحيم آيهاى از فاتحة الكتاب است ، و فاتحة الكتاب با بسم اللّه هفت آيه است . از پيغمبر ( ص ) شنيدم كه مىگفت : خداوند عزّ و جلّ به من فرمود : اى محمد ! ما به تو سبع المثانى داديم .
« لَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي . »
( سورهء حجر آيهء 87 ) .
خداوند بر پيغمبر منّت نهاد به فاتحة الكتاب ، و اين را در مقابل قرآن عظيم قرار داد .
فاتحة الكتاب شريفترين چيزى است كه در كنوز عرش است . خداوند آن را اختصاص به محمد ( ص ) داد و در اين خصوص هيچيك از انبياء را شريك نگردانيد ، مگر سليمان را كه دربارهء او فرموده است :
« إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ ، وَ إِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ . »
( نحل 29 ، 30 )
عياشى سمرقندى معاصر ثقة الاسلام كلينى ( م . 329 ق ) از امام صادق ( ع ) روايت مىكند كه : « در تفسير
« لَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي وَ الْقُرْآنَ الْعَظِيمَ »
فرمود : سبع المثانى سورهء حمد است كه هفت آيه است ، و از جملهء آيات آن
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
است ، و علت اينكه مثانى ( يعنى دوبار ) خوانده شده اين است كه سورهء حمد دوبار در هر نمازى خوانده مىشود . » 50
سيد محمد رشيد رضا دانشمند مشهور در تفسير « المنار » مىنويسد : « مهمترين دليل