او مفاد آيهء شريفهء
فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ
« 1 » را شاهد بر اين موضوع مىگيرد كه همهء اعتقادات درستاند . « ثم » در آيه اشاره به همان اعتقادات متخالف است ، پس همه مصيب و مطابق با واقعند و همه مأجورند و هر مأجورى رستگار است و هر رستگارى مورد رضايت است .
او بر اساس تذوّق ، مفاهيم ظاهرى تمام آيات را كنار نهاده به تأويل مىپردازد . در تفسير آيات مربوط به كعبه ، بيت و حج مىگويد :
بيت ، قلب است و مقام ابراهيم ، مقام روح و مصلا ، مشاهده و مواصلهء الهيه است ، و بلد امن ، صدر انسانى است و طواف ، اشاره به رسيدن به مقام قلب و بيت معمور ، قلب عالم است و حجر الاسود ، روح است . « 2 »
چنان كه اشاره شد يك شيوه از برخورد با كلام الهى در سير تطورى آن ، مواجهه ادب گرايانه با آن بوده است . ترديد نمىرود كه قرآن شيواترين متن عربى است كه تاريخ اين زبان به خود ديده است . همچنين بازشناسى ظرافتهاى بلاغى قرآن كمك بسيار بزرگى در باز نمود اعجاز بيانى قرآن خواهد بود . ليكن تمام سخن اينجاست كه اين بعد كه يك ويژگى و يك چهره از قرآن مىبود ، آن گونه برخى را به خود مشغول داشت ، و به افراط كشيده شد كه اهداف ارشادى و تربيتى قرآن را تحت الشعاع خود قرار داده به آن تنها به عنوان يك كتاب ادبى و آثار كلاسيك نگريسته شد . اگر در آثار زمخشرى ( 538 ه ) و ابن عطيه اندلسى ( 542 ه ) و ابو مسلم اصفهانى ( 322 ه ) و امثال اينها نكات ادبى به عنوان ابزار كار فهم تلقى مىگشت ، در آثارى مانند البحر المحيط ابو حيان اندلسى ( 745 ه ) و شروح متعدد انوار التنزيل بيضاوى ( 685 ه ) تمام هدف و كار و بار به حساب آمد و مقصد اساسى ( هدايت يا بى از قرآن ) بسيار كم رنگ و بىرونق گرديد .
هامش
( 1 ) بقره / 115 .
( 2 ) تفسير القرآن الكريم ، منسوب به ابن عربى ، ج 1 ، ص 84 .