پديد آمد . آن غرض اصيل كه كتاب الهى براى آن نازل شده ، انسان سازى و هدايت و تربيت اوست . اگر خصوصيات گوينده و متن حاوى ويژگيهايى است كه ارمغانهاى ارزشمند علمىيى پديدار سازد ، اينها از قبيل نتايجى است كه بر آن مترتب است .
واقعيت ديگرى كه در كنار اين موضوع وجود داشته ، چالش پيوسته ميان دين باورى و دين ستيزى بوده است . از همان قرون اوليه پس از ظهور اسلام و فضاى پهناور جغرافياى عالم اسلام ، همواره برخورد فكرى مسلمانان با افكار بيگانگان استمرار داشته است . البته در اين رويارويى گاه به عنوان حمايت از دين ، از سوى برخى مسلمانان مايههايى از كيسه پرداخت مىشد كه به زعم خود مايهء تقويت مبانى دين و اثبات سترگى آن به شمار مىآمد ! امام فخر رازى ( 606 ) كه ذهنى انباشته و پرگستره از افكار گوناگون دارد ، بسيارى از سخنان دانشوران انسانى را بر آيات قرآن كريم تطبيق مىدهد . همو آيهء
فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ
« 1 » را بر هيئت بطلميوسى و ديدگاه زمين مركزى حمل مىكند .
الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً
« 2 » را شاهد سكون زمين تلقى مىنمايد . « 3 »
اين شيوه برخورد با قرآن آنگاه به اوج خود رسيد كه در عصر جديد ، پس از رنسانس و حاكميت مطلق دانش تجربى ، تمدن پر طمطراق مادى تمام سنگرها را فتح كرد . در اين عصر دانشوران مسلمان با سيل بنيان براندازى مواجه شدند كه نه تنها دعوى كشف رازهاى هستى ، بلكه دعوى كارآمدى در تمام عرصهها و تعيين كنندهء تكليف عالم و آدم را داشت . خوش اقبالى اين اختاپوس عالمگير از آن روى بود كه دين ( در غرب مسيحى در تمام دوران حيات خود و در عالم اسلام پس از
هامش
( 1 ) بقره / 29 .
( 2 ) بقره / 22 .
( 3 ) تفسير الكبير ، فخررازى ، ج 1 ، ص 144 .