متشابه يعنى لفظى كه در آن معانى همگون و متماثل محتمل است و همه آن معانى ، قابل اراده از آن لفظ هستند .
اين نكته نيز گفتنى است كه تشابه ، اختصاص به معانى الفاظ ندارد ، بلكه گاه اعمال و افعال خارجى نيز موصوف به تشابه مىگردد . چنان كه در داستان معروف مصاحب موسى عليه السّلام كارهاى او در ظاهر شبهه انگيز مىنمود و لذا مورد اعتراض ايشان واقع مىشد . « 1 »
از نظر دانشمندان تفسير ، آيات متشابه آياتى هستند كه پذيراى معانى همانند مىباشند و به خاطر همين تشابه معانى است كه مفهوم ظاهرى آنها مقصود نيست .
از همين رو كه هر يك از آن معانى به طور يكسان قابل استفاده از آن لفظند ، موجب شبهه ، و نيازمند به تأويلاند و همانگونه كه مجال تأويل صحيحاند ، قابل تأويل به باطل نيز مىباشند . به همين جهت است كه مىتوانند دستاويز افراد كج انديش و بيمار دل قرار گيرند :
فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ
. « 2 »
شيخ طوسى در تعريف متشابه مىنويسد :
المتشابه ما لا يعلم المراد بظاهره حتى يقترن به ما يدلّ على المراد منه . « 3 »
ويژگى متشابهات
از آيهء شريفهاى كه منشأ تقسيم آيات به دو گروه محكمات و متشابهات است ، استفاده مىشود كه تنها ابهام و اجمال در مفاد آيهاى موجب تشابه آن نمىشود .
عامل تشابه امر ديگرى غير از اينهاست . زيرا ممكن است آيهاى داراى ابهام و اجمال باشد و با تفسير و توضيح ابهام آن بر طرف گردد .
هامش
( 1 ) كهف / 60 - 82 .
( 2 ) آل عمران / 7 .
( 3 ) - تبيان . ج 2 ، ص 394 .