محكمات براى متشابهات ، آيا به معناى مفسّر بودن محكمات براى متشابهات است ؟ يا آنكه مقصود آن است كه صرفا مىبايست به محكمات به عنوان اصول كتاب نگريسته شود و بس ، و متشابهات هيچ گونه حجيت معرفتى ندارند ؟ و اگر چنين است پس فايدهء نزول و حكمت تشابه اين دسته از آيات چيست ؟
مفهوم محكم
واژهء « حكم » در لغت به معناى ردّ و منع است . از همين جهت « حاكم » را حاكم گويند كه وظيفهء وى منع ظلم و از بين رفتن حقوق مردم است .
« حكمت » صفتى است كه دارندهء خود را از رفتار نامطلوب باز مىدارد . « احكام » به مفهوم استوارى و اتقان است . « محكم » اسم مفعول از همين باب است . سخن واضح و گويايى كه راه نفوذ احتمالات گوناگون در آن بسته است و مراد واقعى گوينده را افاده كرده ، نيازمند به تأويل نباشد ، محكم ناميده مىشود .
از نظر دانشمندان علوم قرآن و تفسير ، محكمات آياتى هستند كه از لحاظ رسايى و دلالت آن گونه وضوح دارند كه زمينهاى براى احتمالات معانى گوناگون باقى نمىگذارند ، چنان كه غالب آيات قرآن كريم اين گونهاند .
شيخ طوسى ( 460 ه ) در تفسير كهن خويش مىگويد :
فالمحكم هو ما علم المراد منه بظاهره من غير قرينة تقترن اليه و لا دلالة تدلّ على المراد به لوضوحه ، نحو قوله :
« إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً
« 1 » ، و قوله :
« لا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ »
« 2 » ، لانّه لا يحتاج فى معرفة المراد به الى دليل . « 3 »
همين طور زمحشرى ( 528 ه ) در تفسير خويش مىنويسد : « احكمت عبارتها
هامش
( 1 ) - يونس / 44 .
( 2 ) نساء / 39 .
( 3 ) تفسير تبيان ، ج 2 ، ص 394 .