را - كه يك مفهوم شامل و فراگير است - كشف نماييم ، بطن آيه است . وجود همين ويژگى است كه منشأ جاودانگى و طراوت هماره مفاهيم قرآن ارجمند است ، و در روايات منشأ زنده بودن و پويايى آن دانسته شده است : و لو انّ الاية اذا نزلت فى قوم ، ثم مات اولئك القوم ، ماتت الايه و لما بقى من القرآن شي ، و لكن القرآن يجرى اوّله على آخره ، ما دامت السموات و الارض ، و لكل قوم آية يتلونها ، هم منها من خير او شر . . . « 1 »
تأويل به معناى باطن آيات ، مفهومى است كه در طول معناى ظاهرى آيه قرار دارد و طبيعى است كه اين دو معنا هرگز همديگر را نفى نمىكنند . به عبارت ديگر تأويل بدين معنا يك نوع دلالت التزامى غير بيّن است كه از رهگذر شرايطى كشف مىگردد . « 2 »
مفهوم ظاهرى آيهء
فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلى طَعامِهِ . . .
« 3 » همان است كه انسان در زمينه غذاى خويش كنجكاوى و هوشيارى داشته باشد كه از كجا و چگونه به دست مىآيد ، و عوامل و اسباب آن چيست .
ارمغان اين انديشهورزى ، سپاسگزارى از آفريدگار و قدرشناسى از نعمتهاى اوست . ليكن افزون بر اين مىبينيم ، كه سنت معصوم آيه را در مفهوم « دانش » مىنگرد . كلينى با اسناد خود از قول زيد شحّام نقل مىكند ، از امام صادق عليه السّلام پرسيدم : ما طعامه ؟ قال : علمه الذى يأخذه ، عمّن يأخذه .
پيداست كه حيثيت ارتباط مفهوم ظاهرى و مفهوم باطنى آيه كاملا برقرار است .
همان سان كه غذاى جسم منشأ تداوم حيات انسان است ، غذاى روح يعنى علم ، به ويژه دانش شريعت نيز موجب استمرار حيات جاويدان روان آدمى است . از اين روى سزاست كه انسان در مبادى پيدايش و بهرهگيرى آن نيك بنگرد و آن را با
هامش
( 1 ) تفسير عياشى ، ج 1 ، ص 15 .
( 2 ) قرآن در اسلام ، ص 36 ، جزوه درسى التفسير و المفسرون ، آية اللّه معرفت .
( 3 ) عبس / 24 .