الشعر ديوان العرب ، فاذا خفى علينا الحرف من القرآن الذى انزله الله بلغة العرب ، رجعنا الى ديوانها ، فالتمسنا معرفة ذالك منه . « 1 »
او خود بسيارى از الفاظ و آيات قرآن كريم را در پرتو معنا شناسى واژگان به استناد اشعار و تكلم اهالى باديه كه زبانشان آميخته به فرهنگهاى بيگانه نشده و داراى اصالت بود ، تفسير مىكرد . شرح دويست كلمه از قرآن در پاسخ نافع ابن ازرق كه ابن عباس همه را بر اساس اشعار جاهلى معنا كرد ، معروف است و در اتقان ذكر شده است . براى نمونه در معناى كلمه شريفهء لن يحور « 2 » گفت : در لغت حبشى به معناى لن يرجع است و سپس اين شعر لبيد را خواند :
و ما المرء الّا كالشّهاب وضوئه * يحور رمادا بعد اذ هو ساطع « 3 »
نيز نقل است كه در مجلس خليفه دوم وقتى سخن از
أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ
« 4 » پيش آمد ، خليفه اظهار نا آگاهى كرد . شخصى از قبيله هذيل با استناد به شعرى پاسخ داد كه ما تخوّف را به معناى تنقّص مىدانيم . « 5 »
براى استفاده از مآخذ لغت شناسى بايد به كتب لغت قرنهاى اوليه و مقارن ظهور اسلام رجوع كرد . كتابهاى العين خليل ابن احمد فراهيدى ، مقاييس اللغة زبيدى ، تهذيب اللغة ازهرى ، صحاح اللغة جوهرى ، مجمع البحرين صاغانى در اين زمينه مناسب است ، « لسان العرب » نيز كه معانى را مستند به كاربرىهاى آن بيان مىكند ، در خور توجه است . التحقيق فى كلمات القرآن ، از آية الله مصطفوى نيز اثر ارزشمندى است . نكتهء در خور ذكر آن است كه تنها ترجمه لفظى كلمه نمىتواند مفهوم حقيقى آن را ارائه كند ، چه آنكه تعدادى از واژگان قرآن كريم ، اصطلاح
هامش
( 1 ) الاتقان ، ج 2 ، ص 67 .
( 2 ) انشقاق / 14 .
( 3 ) الاتقان ، ج 2 ، ص 78 .
( 4 ) نحل / 47 .
( 5 ) موافقات شاطبى ، ج 2 ، ص 88 .