مهاجرين است ! و فضيلت انصار تنها در پيروى از مهاجران است . برخى معتزله در آيهء
كَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً
« 1 » « اللّه » را منصوب مىخواندند تا نتيجه بگيرند كه متكلم در حقيقت موسى بوده است ، نه خدا ، زيرا نمىتوانستند بپذيرند كه خداوند متكلّم است . ابو حنيفه را گفتهاند
إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ
« 2 » ، « الله » را مرفوع مىخواند و مىپنداشت كه خشيت به معناى تكريم و تعظيم است . و برخى قاريان توضيحات تفسيرى ابن مسعود و ابىّ ابن كعب را با متن اشتباه كردهاند ، چنان كه در آيهء
كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً
( فاختلفوا )
فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ . . .
« 3 » كه كلمه « فاختلفوا » به عنوان شرح و توضيح است ، برخى به عنوان متن در قرائت ابن مسعود تلقى كردهاند !
انواع اختلاف در قرائت
حال كه سخن به اينجا منتهى شد ، مناسب است اشارهاى به انواع اختلاف در قراآت بشود . دانشمندان مختلفى در صدد بررسى و دستهبندى انواع اختلاف بر آمدهاند . ابن قتيبه مىگويد انواع اختلاف در قرائت اينهاست :
اختلاف در :
1 . حركات ، كه خود دو گونه است : يا تأثيرى در معنا و صورت نمىگذارد ، يضيق يضيق . « 4 » يا فقط تغيير دهندهء معناست نه صورت كلمه ، كفلّها كفلها . « 5 »
2 . حروف ، كه سه گونه است :
تغيير دهنده معنا و نه صورت كلمه ، ننشزها ننشرها . « 6 »
هامش
( 1 ) نساء / 164 .
( 2 ) فاطر / 28 .
( 3 ) بقره / 213 .
( 4 ) شعراء / 13 .
( 5 ) آل عمران / 37 .
( 6 ) بقره / 259 .