مفهومى جز همان ظهور و تجلّى پيام الهى براى پيامبر ندارد :
وَ كَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ قُرْآناً عَرَبِيًّا لِتُنْذِرَ . . .
. « 1 » آنچه يادآور گرديد به وضوح در سخنان امامان شيعه تبيين يافته و قرآن به عنوان تجلّى ذات ، اسما و صفات پروردگار در مرتبه نازلهء وجود معرفى گرديده است : فتجلى سبحانه لهم فى كتابه من غير ان يكونوا رأوه . . . . « 2 »
نزول بىواسطه ، نزول با واسطه
برخى آيات كريمه نازل كنندهء قرآن را خداى متعال معرفى مىكند :
اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً مُتَشابِهاً . . .
. « 3 » و در آيات زيادى از قرآن ، فرشتگان ، به ويژه جبرئيل را منزّل قرآن معرفى مىنمايد :
قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ
. « 4 »
در اينجا ممكن است اين سؤال پديد آيد كه آيا قرآن را خداوند خود نازل كرده است و يا وسايط و فرشتگان آن را نازل كردهاند ؟ در پاسخ مىتوان گفت : به اقتضاى فرايند عمومى توحيد افعالى كه قرآن كريم نمودهاى گوناگون آن را مكرّر مطرح نموده است ، منشأ و مبدأ همهء كارهاى عالم و از جمله نزول قرآن ، خداست ، ليكن نامبردارى وسايط و پديدههاى گوناگون بدين معناست كه پديدگان و عوامل ، اسباب افعال خداوند مىباشند و هر يك در قلمرويى ويژه نقش خويش را از خداوند دريافت داشته و به اذن او در كار تدبير عالمند و فاعليت آنها در طول فاعليت خدا ، وامدار هستى بخش مطلق است .
بنابر اين در اينجا نيز مىتوان دستهاى از فرشتگان الهى به فرماندهى جبرئيل را پيك وحى الهى و واسطه نزول قرآن دانست .
از سوى ديگر ممكن است اين دو گانگى در تعبير را حاكى از دو گونه نزول
هامش
( 1 ) شورى / 7 .
( 2 ) نهج البلاغه ، خ 145 .
( 3 ) زمر / 23 .
( 4 ) نحل / 102 .