جاى گذاشتهاند . ولى هر يك از اين آثار علمى نشان از نقصان و محدوديت آگاهى و معلومات نويسندگان آنها داشته ، پديد آورندگان اين آثار بزرگ به نوبه خود با عباراتى گويا بر فقدان جامعيت خويش و نارسايى يافتههايشان پاى فشردهاند . امّا در اين ميان يك اثر وجود دارد كه دعوى جامعيت ، فراگيرى و حقانيت تمام مطالب خويش - اعم از گزارشات توصيفى ، اعتقادى ، تاريخى ، طبيعى ، و الزامهاى مسئووليت آفرين - دارد :
ذلِكَ الْكِتابُ لا رَيْبَ فِيهِ
« 1 » ،
وَ بِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ وَ بِالْحَقِّ نَزَلَ
. « 2 » اين اثر همان قرآن گرامى است كه با گذشت چهارده قرن از نزول آن ، دانشمندان و حكمت جويان عالم در برترى و ارزندگى آن در شگفتاند ، و مرور ايّام و پيشرفت روز افزون علوم و معارف بشرى ، درستى و راستى اين ادعا را بيش از پيش تثبيت مىنمايد .
اين حقيقت را قرآن در يكى از آيات استدلالى خويش چنين بيان مىنمايد :
أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً
. « 3 »
انسان همانند ساير موجودات طبيعى اين عالم داراى رشد و تكامل تدريجى رو به گسترش است و با گذشت زمان صاحب تجربه و مهارت مناسبترى مىگردد .
( تكامل تدريجى ) با اين وجود هيچ فرد انسانى يافت نمىشود كه محيط بر تمام آفاق و جامع تمام علوم گردد ، بلكه نايافتههاى بىشمارى همواره ملازم وجود وى خواهد بود .
( محدوديت و خطا پذيرى ) انسان به حسب محصور بودن در عالم طبيعت ، بىاختيار تحت تأثير شرايط گوناگون محيط زندگى خويش واقع مىشود . مساعدت و عدم همراهى عوامل زيست ، ملايمات و ناملايمات ، صحت و مرض ، فقر و غنا ، جنگ و صلح و . . . هر
هامش
( 1 ) بقره / 1 .
( 2 ) اسراء / 105 .
( 3 ) نساء / 82 .