تعلق داشته باشند كه البته در اين جا نيز همواره حكمتى وجود دارد . در آيات 155 سورهء اعراف « 1 » به بعد ، داستان هفتاد نفر از بزرگان قوم موسى را نقل مىكند كه درخواست رؤيت خدا را كردند و خداوند جان آنان را گرفت و سپس به درخواست حضرت موسى دوباره زنده شدند . اختلاف است در اين كه آيا اين همان داستان ميقات حضرت موسى و نزول تورات است يا واقعهاى است مجزا . علامه به استناد شواهدى نتيجه مىگيرد كه هر دو يك داستان هستند . صاحب تفسير المنار ، از جملهء كسانى است كه با اين نظريه مخالف است و براى آن ، دلايلى را اقامه مىكند ؛ از جمله آن كه آن را خلاف فصاحت مىخواند . علامه در پاسخ مىگويد :
اما اين كه ( المنار ) گفته كه اگر داستان وارد شده در آيهء مورد بحث ، همان داستانى باشد كه در آيهء
« لَمَّا جاءَ مُوسى لِمِيقاتِنا وَ كَلَّمَهُ رَبُّهُ »
« 2 » وارد شده ، لازمهاش اين است كه داستان گوساله پرستى بنىاسرائيل در وسط اين داستان گنجانده شده باشد و اين از فصاحت قرآن دور است ، پاسخش اين است كه وقتى از فصاحت دور است كه عنايتى در كار نباشد . و اما اگر عنايتى و خصوصيتى در كار بيايد ، هيچ مانعى نيست از اين كه در وسط نقل داستانى ، به داستان ديگرى پرداخته شود . و امثال آن در قرآن كريم بسيار است . آرى اگر قرآن كتابى تاريخى و رمانى ، مانند ساير رمانها بود ، البته اين انتقال به داستانى در خلال داستانى ديگر عيب شمرده مىشد ، اما قرآن كتاب هدايت و دلالت و حكمت است و از هر قضيه و هر اتفاقى كه در ادوار گذشته رخ داده ، تنها آن قسمت را نقل مىكند كه به كار هدايت بخورد . « 3 »
3 - قرآن از وقايع تنها آن بخشى را حكايت مىكند كه در برآوردن غرضش ، كه هدايت است ، مؤثر باشد . از اين رو نه تنها به نقل همهء رويدادها نمىپردازد ، بلكه مشخصات افراد و مكان و زمان آنها را هم بازگو نمىكند :
بايد در نظر داشت كه قرآن كتاب تاريخ نيست و منظورش از نقل داستانها بيان و ضبط تاريخ نمىباشد . . . از اين رو هيچ داستانى را با تمام خصوصيات نقل نمىكند و در هر مورد نكات مخصوصى را كه بايد به آن دقت و توجه شود و از
هامش
( 1 ) .وَ اخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا . . .؛ و موسى از ميان قومش ، هفتاد مرد برگزيد . . . .
( 2 ) . و هنگامى كه موسى به وعدهگاه ما آمد و پروردگارش با او سخن گفت . . . . سورهء اعراف ، آيهء 143 .
( 3 ) . الميزان ، ج 8 ، ص 270 - 272 .