على رغم آن كه كلمات
« مِنْ نارِ السَّمُومِ »
« 1 » و
« مِنْ مارِجٍ مِنْ نارٍ »
« 2 » را معنا مىكند ، اما توضيح بيشترى دربارهء آن نمىدهد . « 3 » علامه از مقابلهاى كه بين آيات خلقت انسان و جن صورت گرفته ، نتيجهء ديگرى نيز مىگيرد : « . . . ظاهر مقابلهاى كه ميان جملهء
« وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ . . . »
و جملهء « و خلقنا الجان من قبل . . . » برقرار شده ، اين است كه همانطور كه جملهء اول در صدد بيان اصل خلقت بشر است ، جملهء دوم هم در مقام بيان همين معنا باشد . پس نتيجه اين مىشود كه خلقت جان در آغاز از آتشى نافذ بوده » . « 4 » در تفسير آيهء 15 سورهء الرحمن نيز به همين نكته اشاره مىكند . « 5 »
در پى اين سخن ، علامه اين سؤال را مطرح مىكند : « اكنون آيا نسلهاى بعدى جان نيز مانند اولين فردشان از نار سموم بوده ، ( به خلاف آدمى كه فرد اولش از صلصال و افراد بعدى از نطفهء او ) و يا جن هم مانند بشر است ؟ از كلام خداى سبحان نمىتوان استفاده كرد ؛ زيرا كلام خدا از بيان اين جهت ساكت است » . ايشان با استناد به دو آيه از سورهء كهف « 6 » و فصلت « 7 » سخن خود را چنين ادامه مىدهد : « و از اين دو نشانى مىتوان فهميد كه تناسل در ميان اجنه نيز جارى است ؛ زيرا معهود و مألوف از هر جاندارى كه ذريه و مرگ و مير دارد ، اين است كه تناسل هم داشته باشد » . اما براى چگونگى آن ، پاسخى نمىيابد . « 8 » ايشان در تفسير سورهء جن نيز به همين مطالب اشاره مىكند و افزون بر آن ، جنيان را متشكل از زن و مرد مىداند و در اين سخن خود به اين آيه استناد مىكند كه فرموده :
« وَ أَنَّهُ كانَ رِجالٌ مِنَ الْإِنْسِ يَعُوذُونَ بِرِجالٍ مِنَ الْجِنِّ »
و اين كه
هامش
( 1 ) . از آتشى نافذ . سورهء حجر ، آيهء 27 .
( 2 ) . از آميختهاى از شعلهء بىدود آتش . سورهء الرحمن ، آيهء 15 .
( 3 ) . الميزان ، ج 12 ، ص 152 ؛ ج 37 ، ص 201 .
( 4 ) . همان ، ج 12 ، ص 152 .
( 5 ) . همان ، ج 19 ، ص 99 .
( 6 ) .وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَ فَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِي . . .؛ و هنگامى كه به ملائكه گفتيم : براى آدم سجده كنيد ، پس همهء آنها سجده كردند به جز ابليس ( كه ) از ( نوع ) جن بود . پس از امر پروردگارش خارج شد . آيا او و فرزندانش را سواى من به دوستى مىگيريد ؟
سورهء كهف ، آيهء 50 .
( 7 ) .. . . فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ . . .؛ . . . در امتهايى اعم از جن و انس كه پيش از آنها گذشتند . . . . سورهء فصلت ، آيهء 25 .
( 8 ) . الميزان ، ج 12 ، ص 152 .