ماهيت جن
ما موردى را نيافتيم كه علامه در آن جا به بحث از ماهيت جن بپردازد و با اقامهء برهان ، به نتيجهاى در اين خصوص تصريح كند . اما از سخنان ايشان در بحث از رجم شياطين توسط شهابها ، مىتوان به طور ضمنى دريافت كه از نظر ايشان شياطين غير مادى هستند . ايشان در تفسير اين واقعه مىگويد :
. . . مراد از آسمانى كه ملائكه در آن منزل دارند ، عالمى ملكوتى است كه افقى عالىتر از افق عالم ملك و محسوس دارد . . . و مراد از نزديك شدن شيطانها به آسمان و استراق سمع كردن و به دنبالش هدف شهابها قرار گرفتن ، اين است كه شيطانها خواهند به عالم فرشتگان نزديك شوند و از اسرار خلقت و حوادث آينده سر درآورند ، و ملائكه هم ايشان را با نورى از ملكوت ، كه شيطانها تاب تحمل آن را ندارند ، دور مىسازند . . . . « 1 »
بنا بر اين همهء اين حوادث را به عالمى غير از عالم ماده مرتبط مىداند و شياطين را از موجودات آن عالم به حساب مىآورد . در قسمت بعدى هم كه به نقد نظريات مختلف دربارهء ملائكه و جن ، از ديدگاه علامه مىپردازيم ، همين معنا را مىتوانيم از سخنان ايشان دريابيم .
اما بايد گفت كه در برخى آيات قرآن نكاتى هست كه مىتواند تا حدودى ما را به ماهيت اين نوع از مخلوقات رهنمون باشد . در آياتى از قرآن ، به اصل اوليهء خلقت انسان اشاره شده و در كنار آن نيز از جن سخن رفته است . علامه در اين همراهى ، حكمتى را نهفته مىبيند و مىگويد : « آن چه از تدبر در آيات قرآن كريم دست مىدهد اين است كه در دو آيهء مورد بحث ، جن را مقابل انسان قرار داده و آن دو را دو نوع گرفته است . و همين دو نوع گرفتن آن دو ، دليل و يا حداقل اشاره دارد بر اين كه نوعى ارتباط در خلقت آن دو هست » . « 2 » اما از مضمون خود آيات نتيجه مىگيرد كه « اين نوع از مخلوقات از جنس آتش خلق شدهاند ، همچنان كه نوع بشر از جنس خاك خلق شدهاند » . « 3 » و
هامش
( 1 ) . همان ، ج 17 ، ص 125 .
( 2 ) . همان ، ج 12 ، ص 152 .
( 3 ) . همان ، ج 20 ، ص 39 .