حضرت به زبان پرندگان ، اشاره به كشفيات جديد علوم دربارهء زبان حيوانات و وجود صداهاى گوناگون در ميان آنها براى اهداف مختلف است . آيهء آخر اين سوره كه مىفرمايد :
« قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ سَيُرِيكُمْ آياتِهِ فَتَعْرِفُونَها »
« 1 » در واقع از غيب خبر مىدهد كه شما زبان حيوانات را نمىدانيد ، اما روزى مىرسد كه اين علم در بين بندگان منتشر خواهد شد و اين در واقع ، معجزهء قرآن است كه ما را از دستاوردهاى جديد علوم ، خبر مىدهد . « 2 » دوم ، با حكايت واقعهء انتقال تخت ملكه سبا ، به علم احضار روح اشاره دارد كه بعدا به آن اشاره خواهيم كرد . « 2 » سوم ، اشارهء آيات به گفتگوى مورچگان و تبسم حضرت سليمان از شنيدن آن ، ما را دعوت مىكند تا پا جاى پاى انبيا بگذاريم ، از آنها پيروى كنيم و به شگفتىهاى دنياى مورچگان توجه كنيم .
از نظر مفسر جواهر ، دعاى حضرت سليمان ،
« قالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَ عَلى والِدَيَّ »
« 4 » كه در پى اين آيات آمده ، بر نعمت علم به سخن اين مورچه مترتب است و گويا كه حضرتش مىفرمايد : « علم منتهاى خواستهء من بود . و اكنون بدان دست يافتهام . و پس از آن ديگر چيزى نمانده جز آن كه با عمل صالحى كه خداوند را خشنود سازد ، اين نعمت علم را شكر گويم و . . . » . « 5 » او به همين مناسبت ، اندكى كمتر از سى صفحه را به بحث از مورچگان ، نظام اجتماعى و تقسيم كار در بين آنها ، فعاليتهاى زراعى ، تربيتى و جنگى آنها ، خانههاى آنها و طبقات مختلف آن ، ساختمان چشم آنها و برخى مطالب متفرقه و مباحث حاشيهاى اختصاص مىدهد . « 6 »
چهارم ، در اين آيات با استفاده از توجه و پرس و جوى حضرت سليمان دربارهء هدهد ، آمده است : از آن جا كه ما مأمور به اقتدا به پيامبران هستيم ، تحقيق بر ما هم واجب است . حضرت ابراهيم دربارهء ماه و خورشيد و ستارگان تحقيق كرد و پيامبر اكرم نيز از پرندگان و درختان . همهء آنها ما را متوجه مىسازد تا از همه چيز تحقيق كنيم .
هامش
( 1 ) . و بگو : حمد خداى را است . به زودى آيات خويش را به شما مىنماياند تا آنها را بشناسيد . سورهء نمل ، آيهء 93 .
( 2 ) الجواهر ، ج 13 ، ص 135 .
( 4 ) . گفت : پروردگارا ! مرا الهام كن ( يا به من توفيق بده ) كه نعمتت را كه بر من و پدر و مادرم ارزانى داشتى ، شكر كنم . سورهء نمل ، آيهء 19 .
( 5 ) . الجواهر ، ج 13 ، ص 136 .
( 6 ) . همان ، ج 13 ، ص 137 و 159 .